عرفان، نوعی جهان بینی توحیدی است با ابعاد فکری، فرهنگی، اجتماعی و دینی که از دامان اسلام قد کشیده و در گذر سده هایی از زمان به باروری و شکوفایی رسیده و در این فراز و فرود ها تکامل یافته و رهروان و یارانی پیدا کرده است. بی گمان و بی غرض، استاد شهریار را باید یکی از پیروان همین مکتب در عصر حاضر دانست که با پشتوانه رشد و پرورش در خانواده ای دین مدار و مقید به اصول مکتب اسلام پا به این عرصه گذاشت.پژوهش حاضر کندوکاوی است در گستره کلام رمز آگین و دلنشین استاد شهریار، تا به یکی از کلید واژه های ورود به وادی عرفان و سیر و سلوک؛ یعنی «خرابات و میخانه» پرداخته و در حد توان و مجال نوشته، به مواردی از کاربرد این اصطلاح و چگونگی بهره گیری از آن در شعر شهریار بپردازد و مسیری دیگر در شناخت مفاهیم و اندیشه های والای نهفته در شعر ایشان بگشاید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

امروزه مطالعات زبان شناسی شناختی به این مهم دست یافته است که بشر بدون استعاره مفهومی توانایی اندیشیدن ندارد. با کمک گرفتن از استعاره مفهومی افزون بر راه یابی به ذهن اهل زبان، با افکار آنان نیز بیشتر می توان آشنا شد. باتوجه به شیوه تفکر بشر می توان دریافت انسان برای بیان امور معنوی و ماورای فیزیک، به امور مادی و برخی مصداق ها نیازمند است تا بتواند به آنها اشاره کند. ادبیات فارسی که در دوره ای گزارشگر حالات عرفانی عارفان بزرگ بوده است. در بسیاری از موارد، برای مفهومی کردن این حالات از حوزه های مادی استفاده کرده است. یکی از این حوزه ها، خرابات و میکده است. عرفان در ادب فارسی بسیار به خرابات تشبیه شده است. گویا خرابات و میکده ادامه سنتی آیینی به نام نوشیدن هوم (شیره سکرآور در مزدیسنا و پیش از آن) است که در شعر فارسی در دوره اسلامی به یک سنت ادبی تبدیل شد و مضامین عرفانی ماندگاری را نمایان کرد، به گونه ای که بدون استعاره مفهومی «عرفان، خرابات است»، درک مفاهیم ماورایی در عرفان آسان نخواهد بود. تلاش نگارندگان در این پژوهش بر آن است تا با استفاده از واژه ها و اصطلاحات حوزه خرابات نشان دهند استعاره نامبرده چگونه شکل گرفته است. شواهد شعری در این پژوهش از دیوان حافظ است. نتایج نشان می دهد با حذف این استعاره از شعر فارسی (به ویژه در شعر سبک عراقی)، متون عرفانی بسیار بی مایه خواهد شد.

مفهوم خرابات از بعد لغوی و سپس جایگاه خاص آن در آئین مهرپرستی به دلایل متعددی آن گونه که می بایست مورد بررسی واقع نشده و معنای مستقلی که جامع و مانع باشد برآن مترتب نگردیده است. سیر تاریخی و تطور لغوی و مشربی این واژه نشان می دهد، خرابات در اصل همان «خورآبه» در آیین میترائیسم بوده که با طی مراحلی دشوار، سالک طریق آن مشرب به آنجا ره می یافته است. بعد از اسلام و ظهور مشرب عرفان و تصوف این واژه و مفهوم، با بسامدی فراوان در آثار عرفانی و ادبی متجلی گردید و در ادبیات قلندرانه چنان راه یافت که هر کس به ظن خود از آن تعبیری نمودو متاسفانه نقب انحرافی از این واژه به وجود آمد که با اصل جایگاه خاصی که در آیین میترائیسم داشت؛ تفاوت کلی دارد و متاسفانه در مفهوم عام، به عشرتکده و شرابخانه، نقل به معنی گردید. نگارنده در این مقاله بر آن است تبیین نماید که اصل مفهوم خرابات بر خاسته و برگرفته از چه آیینی است و سیر تاریخی آن چگونه است؟

 در غزل سعدی، تقابل های دوگانه، نمود هایی گسترده، هنرمندانه و متنوّع دارد. این تقابل ها را می­توان در سه سطح واژه، جمله و ساختار غزل بررسی کرد. در پژوهش حاضر، تقابل های واژگانی سعدی در سه دستۀ زبانی، ادبی و معنایی بررسی شده است. همراه کردن تقابل های زبانی با آرایه های لفظی، علاوه بر تقویت موسیقی کلام، به تقابل های سعدی تشخّص سبکی بخشیده است. تقابل های ادبی در سه بخش تقابل تلمیحی، تقابل تناسب و تشبیه تفضیل آمده است. سعدی با استفاده از انواع تقابل های معنایی و شگردهای خاص خویش در به کارگیری آن ها، دیدگاه خود را دربارة عشق و معشوق، هنجارهای جامعه و برخی گروه های اجتماعی مانند پارسایان، صوفیان و رندان بیان می کند. روحیۀ رضا و تسلیم سعدی از سویی و تلاش او برای دفاع از عشق و جمال پرستی از سوی دیگر، موجب شده است مبحثی با عنوان تبدیل و رفع تقابل ها در نظام فکری و سروده های این شاعر نمود داشته باشد. در پژوهش حاضر، نگاه متفاوت و خاص سعدی به تقابل، مورد بررسی و تحلیل قرار می­گیرد. اساس پژوهش، بررسی تمامی غزلیات سعدی در نسخۀ محمّدعلی فروغی است.  

در این مقاله، غزلی نویافته منسوب به عطار نیشابوری معرفی می شود. در کتاب اورادالاحباب و فصوص الآداب، برای بیان معنی «خرابات» به این غزل استشهاد شده است. ابوالمفاخر یحیی باخرزی، مولف این کتاب، به طور صریح بیان داشته که این شعر از عطار نیشابوری است. علاوه بر این تصریح، قراین زبانی و نبودن در اقدم نسخ دیوان عراقی نیز موید صحت این انتساب است. در این میان، نکته حائز اهمیت این است که این غزل با اختلاف واژگانی بسیار اندک و افزودن دو بیت در دیوان فخرالدین عراقی به تصحیح سعید نفیسی نیز دیده می شود. با بررسی نسخ هجده گانه مورد استفاده ایشان در این تصحیح، مشخص می گردد که این غزل در نسخه اساس نیامده و این گزینش بر مبنای دو نسخه متاخر صورت پذیرفته است، مضافا اینکه این غزل در کلیات عراقی به تصحیح انتقادی محتشم که بر مبنای 15 نسخه صورت گرفته، وجود ندارد و در 9 نسخه خطی که نگارندگان این سطور آن را رویت کرده اند نیز پیدا نشد.

«پیر مغان» اصطلاح-مفهومی است که همچون خرابات و کوی مغان از آیین مهری و دین زردتشت در زادبوم ایرانیان به یادگار مانده و بعد از انقلاب دینی در دواوین بعضی از شاعران برای افشای موضوعات ریایی به شکلی مقدس و برجسته جلوه نموده است که در این میان خاقانی را می توان پیش قراول استفاده از آن دانست و حافظ با وام گیری از خاقانی و تقدس بخشی و جانمایی آن در کنار مفهوم غامض و وزین «رند»، این اصطلاح-مفهوم را به گفتمان و ژانری دو «پیر مغان» اصطلاح-مفهومی است که همچون خرابات و کوی مغان از آیین مهری و دین زردتشت در زادبوم ایرانیان به یادگار مانده و بعد از انقلاب دینی در دواوین بعضی از شاعران برای افشای موضوعات ریایی به شکلی مقدس و برجسته جلوه نموده است که در این میان خاقانی را می توان پیش قراول استفاده از آن دانست. خاقانی (595-520ق) یکی از مهم ترین شاعرانی است که بعد از سنایی(545-473ق) و عطار (618-540ق) و قبل از مولوی(672-604ق) و حافظ به سرودن اشعار مغانه ای اهتمام ورزیده است و در لفظ، معنا و ایجاد ساختار بیرونی و درونی شعر مغانه ای بر حافظ (792-727ق) تاثیر مستقیم گذاشته است. حافظ نیز با وام گیری از خاقانی و تقدس بخشی و جانمایی آن در کنار مفهوم غامض و وزین «رند»، این اصطلاح-مفهوم را به گفتمان و ژانری دو وجهی تبدیل کرده است که بعد از عبور از صافی ذهن و زبان او از جهاتی شبیه و از جهاتی متفاوت از پیر مغانی است که خاقانی پیش تر با آن روشنگری کرده بود. تبدیل کرده است که از جهاتی شبیه و از جهاتی متفاوت از پیر مغانی است که خاقانی پیش تر با آن روشنگری کرده بود؛ زیرا جنبه هنری و رازآلودی و ایهامی پیر حافظ که صورت پیر را انتزاعی کرده، آنی نیست که خاقانی بی پرده و حقیقی با آن افشاگری و ستیهندگی نموده است. پس هر دو در راستای زمان به پیر مغان توجه داشته اند؛ با این تفاوت که پیر خاقانی حقیقی و شفاف است؛ اما پیر حافظ انتزاعی و رندانه.