در بین برخی جوامع عقیده بر این است که هرگاه اراده خداوند بر عذاب و نابودی قومی قرار می گیرد، بلایای طبیعی و بیماری ها نازل می شود. درحالی که باید اذعان داشت که وقوع کلیه مخاطرات طبیعی و بیماری ها یک رخداد محسوب می شوند که با برنامه ریزی و آمادگی می توان از عواقب آن پیشگیری کرد. احتمال وقوع پدیده های طبیعی و بروز بیماری ها در هر مکانی حتی در اماکن مقدس نیز وجود دارد که مرگ ومیر پیش آمده در منا و همین طور سقوط جرثقیل در مکه مکرمه را می توان ذکر کرد که هر دو در صورت رعایت آمادگی و برنامه ریزی و یا توجه به ایمنی غیر سازه ای قابل پیشگیری بودند. به نظر می رسد داشتن باور تقدیرگرایانه نسبت به حوادث و بیماری ها در زائرین اربعین نیز در صورت کاهش درک از خطر، آسیب پذیری در برابر حوادث را افزایش می دهد. این در صورتی است که با اتکا به دستورات دینی مبنی بر ضرورت ارتقای سلامت و ایمنی و آموزش اقدامات پیشگیرانه و آمادگی در بعد فردی و اجتماعی، در تجمعات انبوه مذهبی به ویژه اربعین، می توان با افزایش سطح آگاهی افراد، موجب افزایش شناخت خطر و کاهش بار بیماری ها و حوادث گردید.

یکی از مسائلی که در مکاتب گوناگون در تاریخ نگاری اسلامی مورد توجه مورخان مختلف قرار گرفته و سعی شده تا وقایع مختلف براساس آن تفسیر شود، مسئله تقدیرگرایی است. این پژوهش می کوشد با روش توصیفی ـ تحلیلی، به این پرسش پاسخ دهد که اندیشۀ تقدیرگرایی در کتاب تاریخ بیهقی چگونه بوده است؟ نتایج بررسی از یک طرف حاکی از آن است که بیهقی در تاریخ نگاری خویش به رغم به کارگیری روش علمی و گاه خردورزی، علاوه بر اینکه به نوعی، دچار دوگانگی و تناقض در سطح ظاهری تاریخ نگاری خویش شده، عملاً نیز با نفی ارادۀ انسان، تقدیر الهی را در پیدایش و شکل گیری حوادث، مهم ترین عامل معرفی می کند؛ که این اندیشه به ویژه در پیوند با مسائل سیاسی در تاریخ نگاری وی، بازتاب خاصی پیدا می کند. از سوی دیگر، نتایج بررسی نشان می دهد، عوامل مختلفی در بازتاب اندیشه تقدیرگرایی بیهقی نقش داشته اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

علامه محمد اقبال لاهوری (1938-1877 م)، از فیلسوفان، شاعران و احیاگران بزرگ جهان اسلام بوده که با سروده های روشنگرانه و نیز گفتارها و نوشتارهای پرمایه اش، طرح فلسفه و نظامی فکری به نام «حکمت خودی» را درانداخت. وی با نفی از حکمت های بی فروغ غرب مدرن، در پی نگاه واقعیت مدار، ژرف و دیده ورانه شرقی و قرآنی است که آمیزه ای از خداباوری، فطرت، عشق، عرفان، خردورزی، خودآگاهی، حماسه، غیرت، ایثار، تپش، انتخابگری، آفرینش گری و. . . است. دیدگاهی که مجموعا الهیات رهایی بخش او را شکل می دهند. او با درک و دریافت دقیق و سنجیده از قرآن و سنت و با سر مشق گرفتن از فیلسوف مجاهد شرق، سید جمال الدین اسد آبادی، تقدیر و مشیت الهی را-که از دیرباز بهانه ای برای رکود و سازش و واپس گرایی بود-از تفسیر های جبر باورانه و اشعری گرا رها کرد و عملا تفسیری شیعی و برآمده از مکتب اهل بیت(ع) را که به وفق انتخابگری، آزادی و سرنوشت سازی است، به رخ کشید. از این رو، روح شرقی را بر تن بی جان خفتگان دمید، تا بندگی قدرت های استعماری برهند و به اتحاد و اقتدار و آفرینش گری و پویایی و طرح و تحقق آرزوها دست یابند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

یکی از اعتقادات و باورهای عرفی در روزگاران گذشته، باور به تقدیر است. ذهن و زبان انسان کهن، گاه مقدرات را ناشی از خواست الهی و گاه متاثر از حرکات و خواص سیارات می دانسته است. مقدرات و سرنوشت امری جبری است که از قبل تعیین شده و قابل تغییر نیست ولی گاهی اوقات می توان با انجام بعضی از کارها از وقوع تقدیر اجتناب نمود و مقدرات را تغییر داد. در این نوشته کوشیده ایم پس از ذکر مقدماتی دربارۀ ریشه ها و ابعاد عامل تقدیرگرایی، نوع کاربرد آن را در منظومۀ شهنامۀ چنگیزی اثر شمس الدین کاشانی را بیابیم. این پژوهش با رویکرد توصیفی _ تحلیلی انجام شده است. روش گردآوری داده ها کتابخانه ای بوده و در تحلیل داده ها از روش منطقی بهره برده ایم. تقدیرگرایی باور و اعتقادی است که قدمتی کهن در زندگی بشر دارد. این باور در بعضی موارد موجب توجیه و تسلیم در برابر وقایع ناخوش شده و گاه عاملی برای پیشبرد اهداف مورد نظربوده است. به طور مثال گاهی تقدیر و سرنوشت یک جامعه در دستان یک سردار قرار میگرفت؛ به این معنی که نابودی یا حیات آن جامعه تنها به سرنوشت وی بستگی داشته است. استفاده از برخی واژه ها مثل زمانه، بخت، فال، طالع، خواب و ... همگی نشان از اعتقاد انسان کهن به عامل تقدیر است. شمس الدین کاشانی همانند سایر شعرای حماسه سرا از عقاید تقدیرگرایی در اثر خود بهره برده است ولی این باور مطلقاً جبرگرایانه نیست.

تقدیرگرایی (فاتالیسم) یکی از ویژگی های جوامع سنتی شرقی و اعتقادی است که طبق آن، سرنوشت انسان از قبل مقدر شده و تمامی امور براساس مقدرات رخ می دهد و جای گاهی برای انتخاب و اختیار انسان وجود ندارد. در این مقاله، پس از ریشه یابی عنصر تقدیرگرایی در ایران، نشانه های آن، از جمله: ستاره پرستی و اخترشناسی، بخت، نذر و صدقه و اعتقاد به نیروهای ماوراءالطبیعی، در شاه نامه و چهار اثر حماسه مذهبی دیگر (علی نامه، حمله حیدری باذل مشهدی، حمله حیدری راجی کرمانی و تازیان نامه؛ خلاصه خاوران نامه) مورد بحث و بررسی قرار گرفته، مشخص گردید که پیش گویی از طریق منجمان در شاهنامه، بیش تر از آثار حماسی - مذهبی، و برعکس پیش گویی از طریق الهامات الاهی و وحی و هاتف ماوراءالطبیعی در آثار مذهبی بیش تر از شاهنامه است. همچنین اعتقاد به بخت و اقبال در شاهنامه پررنگ تر از آثار حماسی - مذهبی است. در میان حماسه های مذهبی مورد مطالعه، خاوران نامه از نظر اسطوره ای به شاهنامه نزدیک تر است. در مراتب بعد از آن، به ترتیب حمله حیدری راجی کرمانی، حمله حیدری باذل مشهدی، و علی نامه قرار می گیرد.