ورشکستگی نهادی است حقوقی که در قانون تجارت طی مواد 412 تا 575 بدان پرداخته شده است. جرم ورشکستگی به تقلب از جمله جرایم علیه اموال است که شخص بازرگان در صورت ارتکاب وفق ماده 670 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375مجازات می شود. این جرم در لایحه قانون تجارت طی ماده 1208 جرم انگاری شده است. تعیین عناصر جرم مذکور، ارتباط جرم ورشکستگی به تقلب و کلاهبرداری، لزوم صدور یا عدم صدور قرار اناطه از طرف دادگاه کیفری جهت احراز توقف یا تاجر بودن شخص از جمله نکاتی اند که در عوالم نظر وعمل مورد اتفاق نیستند. در این نوشته در مورد نکات یادشده بحث و بررسی می شود.

حکومت در اندیشه سیاسی بازرگان برایندی از مبانی دینی و فکری اندیشه او و متاثر از تحولات حوزه اجتماعی و سیاسی دورانش بوده است. در بررسی آرا و اندیشه های بازرگان به دو نوع حکومت: دموکراسی مبتنی بر دین و دموکراسی مبتنی بر قانون اساسی بر می خوریم که در عین دارا بودن اشتراکات فراوان، تفاوت هایی هم با یکدیگر دارند. بازرگان در چارچوب ایدیولوژی اسلامی و متاثر از تحولات سیاسی و اجتماعی دهه های 40 و 50- حکومت دموکراسی دینی خود را که تلفیقی از عناصر و اصول دینی و دموکراتیک از قبیل آزادی، تقوا، عدالت، اطاعت از حاکم منتخب مردم، مشارکت و مشورت با مردم، رای اکثریت، تساهل و اقتصاد اسلامی ... را- صرف نظر از سازگاری یا عدم سازگاری عناصر دینی و دموکراتیک طراحی می کند- بازرگان به دموکراسی مبتنی بر قانون عقیده ای راسخ و دایمی دارد، اما در آثار متاخرش بعد از انقلاب، چنین حکومتی نمود بیشتری دارد. در این حکومت از محدوده دخالت دین در سیاست کاسته شده است و حکومت را امری بشری و عقلانی فرض می کند. عناصری چون: آزادی های مدنی، مساوات و برابری، اقتصاد آزاد و رقابتی، کوچک سازی دولت، تفکیک قوا، تاهل و تسامح، رای اکثریت و تمرکز زدایی در آن برجستگی بیشتری دارد. تاثیر پذیری از آموزه های دینی در این نوع حکومت نیز مشهود است.

رابطه مطلوب «خود» و «دیگری» به معنای مواجهه بیناسوژگی، رویکردی انتقادی به مدرنیته است و به دفاع از انسان در مقابل سیطره عقل ابزاری مدرن می پردازد. این موضوع از سوی متفکران فلسفه وجودی ارائه شده و «مارتین بوبر»، صورت بندی نسبتاً روشنی از آن ارائه می کند. بررسی این موضوع در تفکرات نواندیشان دینی که نگاه انتقادی به مدرنیسم دارند، اهمیت دارد. «مهدی بازرگان» به عنوان یکی از نواندیشان دینی متقدم، در جهت مسئله اصلی اش که پیوند دین و مدرنیته است، بر اساس انسان شناسی دینی اش، سوژه ایرانی را با رویکردی معنوی برمی افرازد و به این ترتیب ارتباط مبنایی میان انسان دینی با مفاهیم مدرن برقرار می کند. این ارتباط در نوع مواجهه «خود» و «دیگری» در تفکر او نمود روشنی دارد. بازرگان، «انسان الهی-اجتماعی» را در کانون تفکر خود قرار می دهد و از این جهت مقوّمات مواجهه مطلوب «خود» و «دیگری» و همزمان پیوند مناسب تر انسان دینی با دنیای مدرن را فراهم می کند.

تفسیر اجتهادی قرآن یکی از روش های تفسیری و حاصل استفاده ابزاری از برهان و قرائن عقلی و استفاده از نیروی فکر در جمع بندی آیات است. تفسیر اجتهادی قواعدی دارد که رعایت آنها، سبب استواری تفسیر می شود که بدون توجه به قواعد تفسیری، مسیر تفسیر به سمت تفسیر به رأی منحرف خواهد شد. عبدالعلی بازرگان دارای تفسیری صوتی با روش اجتهادی است. وی با تحصیلات دانشگاهی غیردینی و پژوهش های متعدد قرآنی، فعالیت-های تفسیری در رسانه های سمعی و بصری و صفحات مجازی دارد. اقامت او در آمریکا، شرایط مناسبی را برای فعالیت های فرامرزی پدید آورده و از این رهگذر مخاطبان ویژه ای را به خود جلب کرده است. این مقتضیات، ضرورت تحلیل و نقد روش تفسیری وی را آشکار می کند. تحلیل و نقد تفسیر بازرگان با روش توصیفی – تحلیلی انجام گرفته است. از یافته های این پژوهش توصیف و تحلیل روش بازرگان در تطبیق مصادیق امروزی با مراد آیات، استنباط فقهی متفاوت او از آیات الاحکام و روش اجرای آنها، تبیین نظریه ی پلورالیزم دینی با استناد به آیات قرآن و در نهایت خلق تفسیری همدلانه با مخاطبان خاص خود است.

مقاله حاضر در پی آن است تا با نگاهی موشکافانه، آرا و اندیشه های منظومه فکری مهدی بازرگان را مورد واکاوی و بررسی قرار دهد. دستگاه فکری ایشان را می توان در دو مرحله فکری مورد بررسی و شناسایی قرار داد. بازرگان در مرحله اول تفکر خویش، تلقی حداکثری از دین را مورد توجه قرار داده و این نظر را به کرسی می نشاند که آموزه های اسلام ناظر به تمامی شوون و جنبه های زندگی است. از منظر این نواندیش دینی، هم ساحت نظر و هم ساحت عمل و هم چگونگی سیاست ورزی و مدیریت کلان و حتی علم تجربی از دین قابل استخراج است. بازرگان در این دوره، گرایشی علمی- اجتماعی یا به تعبیری برون گرا و سیاسی به دین دارد و وجهه همت خویش را در همنشینی و آشتی دادن علم و دین قرار می دهد. این طرز تلقی حداکثری بازرگان از نقش دین در جامعه و دولت، در آخرین سخنرانی وی با عنوان «خدا و آخرت؛ هدف بعثت انبیا» دچار نوعی دگردیسی پارادایمی می شود و همچون متفکران سکولارمسلک، تفکر دین برای دنیا را زیان بار می خواند و نقش دین را به ساحت خصوصی افراد تقلیل می دهد. رویکرد روش شناسانه مقاله در این بررسی تحلیل محتوای کیفی است که بر اساس آن، آثار بازرگان در این دو دوره فکری به منزله بازتابی از گفتمان غالب در هر عصر تحلیل می شود. یافته های این مقاله نشان می دهد نحله نواندیشی دینی با رویکرد علم گرایانه به پیش قراولی مهدی بازرگان به دلیل صبغه برون دینی و تاکید مفرط بر بهره گیری از آموزه های پوزیتیویستی و کارکردگرایانه، مقومات اصیل درون دینی را به محاق می برد و در نهایت در وادی سکولاریزم و تلقی حداقلی از دین در می غلتد.

این بررسی سعی دارد با الهام از نظریه ساختار بندی به مطالعه روشن فکری دینی ونمونه مهندس مهدی بازرگان بپردازد. روشنفکران دینی به عنوان یکی از جریان های فکری ایران معاصر علاوه براینکه خود محصول شرایط جامعه در حال گذار هستند با اندیشه وعمل خود در شکل دهی به ذهنیت و نهاد ها وروبط سیاسی نیز نقش ایفا نمودند. با توجه به اینکه روشنفکران نسل های پیشین درساحت اندیشه وعمل به انسجامی دست نیافتند. نیروهای ظهور یافتندکه بعدها به روشنفکران دینی معروف شدند. آنان مدعی سنتز جدیدی از تلفیق سنت ومدرنیته بودند واز آنجایی که جهان سنتی ومدرن به شکلی که وجود داشت ارضای شان نمی کرد. با گزینش گری در پی بنیانگذاری جامعه وسیاستی آرمانی بر اساس مولفه های دینی ومدرن برآمدند وبدین ترتیب، کنش آنان بر تحولات سیاسی چند دهه اخیر ایران تاثیر مهمی بر جای گذارده است.

نواندیشان مسلمان، در واکنش به دوگانۀ «غرب گرایی» و «ملی گرایی»، راهی سوم را برگزیدند که بر هویت توأمانِ ایرانی و اسلامی با رویکردی نو و رحمانی تأکید داشت. در «راه سوم»، گرایش هایی گونه گون در رویارویی با علوم جدید وجود دارد؛ از جمله، گرایش انطباقی مبنی بر همبستگی با هویت ذاتی یا سودمندی در پذیرش و سازگاری با آن علوم. مهدی بازرگان با خاستگاهی مذهبی، به این راه سوم روی آورد. پرسش اساسی این است که جایگاه ایران و هویت ایرانی در اندیشۀ بازرگان چگونه است و او به مؤلفه های هویت ایرانی تا چه اندازه توجه کرده است؟ این پژوهش، با روش تاریخی از نوع عِلّی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر آن است تا اندیشۀ فردی شاخص از نواندیشی دینی دربارۀ ایران و هویت ایرانی را تبیین و مراتب متفاوت «ایران ورزی» یا «ایران گرایی» بازرگان را در گذر زمان، مشخص کند. یافته های این مطالعه نشان می دهد که در مرحله ای، ایران نزد بازرگان وسیله ای برای تحقق آرمان های اسلامی بوده که این پژوهش، آن را «ایران ورزی» نامیده است؛ و در مرحله ای دیگر، از اولویت منافع ملی ایران سخن می گفت که می توان آن را «ایران گرایی» نامید. با وجود این و با توجه به بسترها و زمینه های اجتماعی و سیاسیِ دوران بازرگان، این امر، به ارائۀ نظریه ای منسجم دربارۀ ایران و مسئلۀ ایران منجر نگشت؛ و چگونگیِ اولویت بندی دوگانۀ ایران و اسلام در نظام فکری وی حل نشد. این موضوع، با مبنای فرایند نواندیشی دینی نیز که خواهانِ تلفیق عناصر ملی و مذهبی بود، هم خوانی نداشت و ساختار اندیشۀ بازرگان را نامنسجم کرد.