قد استخدم بعض الشعراء المعاصرین الأساطیر عامة، وتموز الأسطورة البابلیة خاصة فی قصائدهم تعبیرا عن الانتعاش والحیاة بحیث سموا بالشعراء التموزیین. و فی صدر هذه القائمة، بدر شاکر السیاب الشاعر العراقی المعاصر الذی استخدم الأساطیر رموزا فی أشعاره بصورة لم یستخدمها شاعر آخر. یشیر بدر بعض الأحیان إلی الرموز مباشرة، وحینا آخر یرمز إلی بعض خصائصها کمقدمة للولوج إلی صلب الموضوع، ثم یذکر اسمها بصراحة و وضوح. وأما الشیء الذی یجب أن لاننساه أبدا فهو أن السیاب کان ناشطا سیاسیا یحاول لأجل الثورة وکان قلمه سلاحه فکان یختار أساطیر تساعده علی بیان أفکاره وآرائه لمواصلة الکفاح السیاسی. وکانت أسطورة تموز من الأساطیر التی تذکره دائما الثورة وتطور الأوضاع السیاسیة وتوحی إلیه الفناء لطلوع أیام بیضاء.

انگاره ها و اسطوره ها به عنوان یکی از شالوده های میراث کهن کارکرد ارزشمندی دارند. این کارکرد به وسیله تکنیک های فنی و ادبی تنوع بیشتری می یابد و تأثیر عمیق تری بر جا می گذارد. شاعر معاصر برای آن که تجربه شعری خویش را از سطح فردی به سطحی بشری و ملموس ارتقا دهد از شخصیت های اسطوره ای، دلالتی همسو با تجربه معاصر خویش می آفریند و برای افزایش دامنه نفوذ این دلالت، از کارآمدترین شگردهای هنری استفاده می کند. نقاب از جمله تکنیک های پرکاربرد در این راستا است و نقاب تموز در شعر معاصر یکی از پر بسامدترین هاست. سیاب به عنوان یکی از پیشگامان شعر تموزی که به اندیشه مرگ و نوزایی و رستاخیز اعتقاد دارد، اسطوره تموز را در سطوح مختلف از جمله: فراخوانی، الهام گیری و همزاد پنداری و نقاب پردازی، بارها تصویر کرده است. از این رو و با توجه به پردامنه بودن کاربرد نقاب تموز در شعر او، در این نوشتار، فرایند بهره گیری شاعر از نقاب و دلالت های شخصیتی تموز در ابعاد گوناگون و با محورهای ذیل مورد بررسی قرار خواهد گرفت:- نقاب تموز و جانشینی محبوبه اسطوره ای (عشتار) با محبوبه معاصر (وفیقه)- آمیختگی نقاب تموز با دیگر اسطوره های هم سلک (تکنیک تعدد صداهاPoly phony )- عشق تموز به عشتار و امید به دگرگونی شرایط سیاسی و اجتماعی- نقاب تموز و ناامیدی از نوزایی و رستاخیز.

تموز یا دوموزی یکی از خدایان اساطیری میان رودانی است که نماد باروری، شکوفایی و خیزش بوده است. چکامه سرایان معاصر عراق و سوریه برآنند تا با به کارگیری چنین نمادی در برابر ناکامی های سیاسی و اوضاع نابسامان کشورهای عربی به اعتراض برخیزند و با اشاره به عظمت و شکوه گذشته دو سرزمین و نمادهای خیزش آن، از زمان های دور خود یاد کنند. مقاله پیش رو پژوهشی است که به بررسی کارکردها و جنبه های گوناگون این خدای اساطیری در آثار مشاهیر شعر نو در عراق و سوریه می پردازد و از طریق کاوش در چکامه های آنان، اندیشه های انقلابی و ملی گرایانه هر یک را بازتاب می دهد؛ اندیشه ای که با به کارگیری شخصیت نمادین تموز، خواستار قیامی مردمی و فراگیر در برابر اهریمن ظلم و فساد و تباهی است، در لابه لای خطوط این پژوهش، نگارندگان تلاش می کنند وجه اشتراک این پیشگامان را در ارایه تصویر «سرزمین خراب» از جهان امروز عرب روشن سازند؛ تصویری که بیش از هر چیز متاثر از اندیشه های غربی به ویژه سروده «سرزمین خراب» تی اس الیوت است و در سروده تموزی «انشوده المطر» سیاب به نقطه اوج خود می رسد. در این مقاله همچنین تلاش بر آن است تا آرمانشهر ذهنی چکامه سرایان عرب را که با جلوه های گوناگون اسطوره تموز مرتبط است، برای درک عمیق تر این پدیده، به خوانندگان بشناسانیم.

چکیده عربی:للأدب اللبنانی مکانه خاصه و مرموقه فی الآداب بین البلدان العربیه لأسباب مختلفه و منها موقعیته الجغرافیه، و اتصاله بالحضارات المختلفه، و خلفیته التی تنبی بنشوء کثیر من الثقافات و التیارات الأدبیه فیه، و هذه الأسباب تؤکد علی دور لبنان الهام فی انتشار الأنواع الأدبیه و خاصه أدب المقاومه الذی اشتبکت ساحه لبنان الجنوبیه به بین حین و آخر. إن انتصار المقاومه فی حرب تموز أصبغ الشعر المقاوم صبغه دینیه بالتناص المباشر و غیر المباشر و بما استدعاه شاعر المقاومه من النصوص الدینیه و التاریخ الدینی فوظفهما الشاعر فی الأشکال المختلفه توظیفا مرافقا بالحس الأسطوری و الفنی، و تم الربط فی هذه الأشعار بین الحاضر و الغائب بحیث یلمس القاری للشعر المقاوم الجنوبی بروز ظاهره التناص الدینی بجلاء و یلفته کبر المساحات التی تشغلها هذه الأثار. و هذا البحث یسعی إلی الکشف عن قدره الشعر المقاوم علی إعاده تشکیل ما استوحاه من النصوص الغائبه فی صور جدیده. أماالمنهج المتبع فهو المنهج التوصیفی - التحلیلی الذی یقوم علی استحضار التناص فی آثار و دواوین شعراء الجنوب و من ثم بیان دوره فی أداء المعنی من الناحیه الفنیه و الموضوعیه.   چکیده فارسی:ادبیات لبنان به دلیل شرایط خاص آن از قبیل ویژگی های جغرافیایی، ارتباط با تمدن های گوناگون، همچنین پیشینه درخشانی که منشا بسیاری از فرهنگها و جریانات ادبی بوده است هماره در جایگاهی ویژه و برتر قرار داشته است. همه این عوامل بر نقش مهم لبنان در انتشار گونه های مختلف ادبی خصوصا ادبیات پایداری که با منطقه جنوب پیوند دارد، تاکید می کند. پس از پیروزی مقاومت در جنگ تموز جنوب لبنان، شعر مقاومت با رویکرد دینی رخ نمود و اشکال مستقیم و غیر مستقیم متون بینامتنی و به کارگیری متون دینی و تاریخی در شعر شاعران این دیار به صورتی چشمگیر هویت خویش را نمایان ساخت. این اشعار با استفاده از شیوه های فنی و اسطوری بین حاضر و غایب ارتباط برقرارنمود و با بهره مندی از اشکال مختلف ادغام متون و اندماج آثار دینی توانست جایگاه مناسبی را در ادبیات لبنان به خود اختصاص دهد. بحث حاضر به کشف میزان توانایی شعر مقاومت در به کار گیری متون، اشارات و رموز دینی و الهام بخشی آن در اشکال جدید می پردازد. شیوه بحث توصیفی - تحلیلی است که با گزینش اشعار مرتبط از مجموعه های شعری شاعران معاصر جنوب به بیان نقش متون دینی در القای پیام شاعر به مخاطب از جهت فنی و موضوعی اهتمام دارد.

چکیده فارسی:اسطوره ها به علت شخصیت های نمادین خود، بهترین دستمایه شاعران معاصر قرار گرفته اند تا بوسیله آنها پرده از اندیشه های خود بردارند.در این میان، اسطوره تموز بیش از دیگر اساطیر مورد توجه شاعران قرار گرفته که دلیل آن را نیز باید در وضعیت نابسامان جامعه عربی جستجو کرد. از جمله این شاعران، خلیل حاوی وعبدالوهاب بیاتی می باشند که با وجود بکارگیری اسطوره تموز در همان راستای انگیزش امت عربی با هم اختلافاتی نیز داشتند. نگارندگان در این جستار، ضمن بررسی اسطوره تموز در اشعار این دو شاعر، با روشی تطبیقی- تحلیلی به مقایسه نحوه به کارگیری و هدف از فراخوانی این اسطوره توسط آن دو پرداخته اند. از یافته های این تحقیق برمی آید که تموز در شعر بیاتی، پربسامدتر از حاوی مورد استفاده قرارگرفته و همچنین شیوه هایی که بیاتی برای این شخصیت بکار می گیرد، متنوع تر از حاوی است. از سوی دیگر، فضایی که هردو شاعر برای این شخصیت می آفرینند، تفاوت ملموسی با هم دارد، بدین ترتیب که خلیل حاوی فضایی مایوسانه و یک سطحی را بر شعرش حاکم می سازد، حال آنکه شعر بیاتی با جدال میان یاس و امید متمایز می شود. چکیده عربی:إنّ الأساطیر ونظراً إلی ما تحتوی علیه من رموز فی الشخصیات، أصبحت أحسن آلیة یتمُّ توظیفها من قِبَل الشعراء المعاصرین للبوح بافکارهم ورؤاهم. وقد لقیت أسطورة تموز اهتماماً واسعاً من قبل هؤلاء الشعراء یفوق الأساطیر الرمزیة الأخری، والسبب الرئیسی فی ذلک یرجع إلی واقع البلدان العربیة التی ترسف فی دوامة التّخلف والاستبداد. ومن بین هؤلاء الشعراء الذین وظفوا هذه الأسطورة فی أشعارهم یمکننا الإشارة إلی خلیل حاوی وعبدالوهاب البیاتی اللذین تناولا هذه الأسطورة فی إطار بعث الأمة العربیة وإحیائها إلا أنه توجد بینهما بعض الفروق فی کیفیة الاستخدام وطریقة التناول. فمن هذا المنطلق یسعی الکاتبان أن یدرساهذه الأسطورة عند کلّ من عبدالوهاب البیاتی وخلیل حاوی مستخدمین منهج الموازنة والتحلیل لمعرفة کیفیة تعاملهما مع هذه الأسطورة والکشف عن نوعیة الأهداف التی یرمیان إلی تحقیقها. ومن ثمرة هذا البحث وما توصلا إلیه الکاتبان هو أن أسطورة تموز کانت أکثر تجلیا فی أشعار عبدالوهاب البیاتی مقارنةبخلیل حاوی کما أن طرق التوظیف والاستخدام لدی البیاتی کانت أکثر حیویة وتنوعا من حاوی. من جانب آخر نلاحظ أن هناکاختلافا ملموسا فی الفضاء الذی یخلقه هذان الشاعران لهذه الأسطورة إذ یوظفها حاوی فی فضاء کله یأس وتشاؤم وفی المقابل نری جدلیة الیأس والأمل جلیة فی أشعار عبدالوهاب البیاتی وقصائده.

حضور نمادین اسطوره و بازآفرینی آن در ادبیات معاصر جهان، از جمله ادبیات فارسی و عربی، سبب نوآوری و غنای ادبیات گردیده است. بر اساس اهمیت و تاثیری که اسطوره ها در محتوا و اندیشه آثار ادبی دارند و لزوم بررسی تطبیقی این تاثیر در ادبیات ملل، در پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، به تبیین علل و شیوه های کاربست نمادین اسطوره تموز در فرهنگ و ادبیات عربی و اسطوره حاجی فیروز در فرهنگ و ادبیات فارسی می پردازیم. نتایج این تحقیق بیانگر آن است اسطوره تموز در ادبیات عربی، به صورت نمادین به کار رفته و حاکی از رستاخیز، تجددخواهی، امید و حیات دوباره است و شاعرانی چون خلیل حاوی، بیاتی، سیاب و. . بنابر اوضاع سیاسی و اجتماع حاکم بر جوامع عربی به صورت نمادین از آن بهره گرفته اند. از سویی دیگر شخصیت اسطوره ای حاجی فیروز در اشعار شاعران معاصر فارسی به کار نرفته اما در تصنیف های عامیانه، به عنوان نمادی از نوروز، نوزایی، دگرگونی، شادی، مبارزه منفی، و بازگشت دوباره جلوه گر شده است. علی رغم برخی شباهتا میان اسطوره تموزی و حاجی فیروز، به نظر می رسد بازخوانی متن های مرتبط با دو موزی و شباهت های بین او و حاجی فیروز برای هم ریشه دانستن این دو کافی نیست و نمی توان تموز و حاجی فیروز را دارای ریشه ای مشترک دانست.

چکیده فارسی:بدر شاکر السیاب برای بیان اندیشه های خویش به اسطوره پناه می برد. دلایلی همچون، وضعیت نابسامان سیاسی و اجتماعی، تغییرات منفی فراوان در صحنه سیاسی عراق، بحران شدید جسمی و روحی شاعر، بر چیرگی کاربرد اسطوره و نمادهای خیزش و تحول بر شعر سیاب بسیار نمایان است، زیرا از جنبه شخصیتی احساس می کند چیزی غیر از خودش قادر نیست در رویارویی با مرگ، یاریش کند از طرف دیگر، عراق به خاطر بحران سیاسی، وضعیتی مانند سیاب به خود گرفته است، به همین دلیل نیاز به حاصلخیزی بعد از خشکسالی دارد. بنابراین، از میان اسطوره های فراوانی که در شعر سیاب وجود دارد، دو اسطوره «تموز» و «سربروس»، مورد بررسی قرار گرفت. سیاب در بیشتر قصائد تموزی اش، نقاب تموز، را بر چهره زده تا نشان دهد که مرگش، مانند مرگ تموز، حاصلخیزی را به همراه داشته است و تباه شدن نیست. وی با الهام پذیری از این اسطوره تلاش کرد، زندگی و خیزش جدیدی را در میان اعراب، ایجاد نماید و مدینه فاضله ای را که در رویای ساختن آن بود، محقق سازد. او برای نشان دادن واقعیت مرگ در عراق، سربروس را بکار برده است تا به نحوی دردناک و در عین حال هنرمندانه، کشته شدن الهه تموز را که رمز زندگی و حاصلخیزی است، به تصویر بکشد. سربروس در شعر او، تبدیل به نمادی از قدرت دیکتاتوری در عراق شده است. چکیده عربی: إنه قد استخدم بدر شاکر السیاب الأسطورة فی شعره والسبب فی ذلک یرجع الی الفوضی السیاسیة والاجتماعیة والکثیر من التغییرات السلبیة فی المشهد السیاسی العراقی، إضافة إلی الأزمة الشدیدة فی روحه وجسده للتعبیر عن آرائه وأفکاره. وقد تجلت سیطرة رمز القیام والتحول لدی السیاب، لأنه أحس فردیا أن فی توازن الموت والحیاة لایساعده إلا نفسه. و من ناحیة أخری احتاج العراق إلی الخصوبة بعد الجفاف بسبب الأزمة السیاسیة، مثلما تمثل فی الشاعر.فی هذا المقال اختیرت أسطورتا «تموز» و «سربروس» من بین أساطیر السیاب للدراسة والتحقیق. فقد تقنع السیاب فی کثیر من قصائده التموزیة قناع التموز لیعرفنا أن موته کموت التموز یؤدی إلی الخصوبة ولا الموت والفناء. إنه حاول باستلهام هذه الأسطورة أن یخلق حیاة جدیدة لدی العرب لیحقق الوصول الی المدینة الفاضلة التی کان یحلم بخلقها. فاستخدم أسطورة سربروس لبیان حقیقة الموت فی العراق لیصور لنا قتل اله تموز الذی یعتبر رمزا للحیاة والخصوبة. فأصبح سربروس فی شعره رمزا للقدرة الدکتاتوریة فی العراق.

عبدالوهاب البیاتی ( 1999 – 1926.م) از جمله شاعرانی است که اسطوره در شعرش حضوری فعال دارد و از بسامدی بالا برخوردار است و سازه اصلی تفسیر پذیرترین سروده هایش را تشکیل می دهد. او با فراخوانی اسطوره های کهن و دخل و تصرف در آنها، در پی آن است تا ضمن اصالت بخشی به اثر ادبی خود، پوشیده تر و ادبی تر به ابراز ایده هایش بپردازد. کار او نقل ساده اسطوره نیست، بلکه برداشت جدید و متفاوتی از آن دارد و با زبدگی چشمگیر، تفسیر تازه تر و عمیق تری از اسطوره ها به نمایش می گذارد. او با انعطاف پذیر ساختن و آشنایی زدایی در چهره آنان، تجربه های معاصر خود را بر آنان حمل می نماید. روانشناختی اسطوره های شاعر نشان از آن دارد که شخصیت اسطوره ای در واقع همان «من» های خود شاعرند که به شکلهای گوناگون از نیتها، آرزوها، اشتیاقها و انگیزه های وی خبر می دهند. شخصیتهای اسطوره ای بیاتی همگی دغدغه سیاسی – اجتماعی دارند و از دردی مشترک می نالند و خواهان آزادی سیاسی و عدالت اجتماعی هستند. در نگاه کلی می توان گفت: اسطوره های وی عهده دار اندیشه فدا دهی، زندگی در مرگ، خوارشدگی عاطفی، ماجرا جویی، احساس غربت و همزاد پنداری اند.در این جستار با نگاهی گذرا به روند اسطوره گرایی در شعر معاصر عربی، از شیوه به کارگیری و کارکرد اسطوره هایی همچون سندباد، سیزیف و تمّوز در شعر عبدالوهاب البیاتی سخن رفته است.

قربانی همواره یکی از رایج ترین اعمال آیینی در ایران بوده است. امروزه در ایران مفهوم قربانی به قربانی خونی محدود شده است؛ اما در برخی از بخش های نخل خیز ایران نظیر جنوب، جنوب غربی و حاشیه ی کویر مانند خور و بیابانک و طبس هنگام بازگشت از زیارت خانه ی خدا یا سفری دیگر، در مراسم عروسی و مهم تر از همه پیش از عید نوروز (اول فروردین) و روز سیزده­ به­ در درخت نخل قربانی می شود. در این مقاله با بررسی های تاریخی، اسطوره شناختی و نمادشناختی این فرض پیش نهاده شده است که آیین قربانی نخل، در آیین های باروری اساطیر تغییر فصل (اعتدال بهاری)، به­ ویژه دوموزی ریشه دارد؛ زیرا نخل، نماد خدای دوموزی، از خدایان شهید بین النهرین است. آیین های مربوط به دوموزی نیز از چند جهت با آیین قربانی نخل شباهت دارد: در مراسم قربانی نخل و آیین های دوموزی، شخصیت اصلی دوموزی است؛ در آیین کهن دوموزی به­ عنوان یک ایزد قربانی (شهیدشونده رستاخیزکننده) و امروزه نماد دوموزی، نخل، به­ عنوان نماد باروری (چرخه ی مرگ رستاخیز طبیعت) و قربانی است. هر دوی این آیین ها در اواخر اسفند و اوایل فروردین برگزار می شدند. دیگر اینکه آیین تموز مبتنی بر باروری (زنان/ زمین) بوده است. در باورهای عامه ی مردم نیز هنوز بر این نکته تأکید می شود که گرده ی درخت خرمای نر، پنیر نخل، میوه ی خرما و دیگر اجزای آن در تقویت قوای جنسی و باروری مردان مؤثر است. نکته ی مهم دیگر برگزاری این آیین به­ صورت گروهی و در کشتزار (نخلستان) است. پختن کماچ یا نان فطیر نیز یکی دیگر از اشتراکات این دو آیین است.