مجله علوم و فنون دریایی
سال:1384 | دوره:4 | شماره:3-4 |تعداد مقالات:9

برای سنجش غلظت جیوه در پر پرندگان، پر 113 پرنده متعلق به 37 گونه از مناطق مختلف استان خوزستان تا خلیج فارس بین تیر و بهمن 1384جمع آوری شدند. اندازه گیری میزان جیوه به وسیله دستگاه AMA 254LECO، استاندارد شماره ASTM, D-6722 انجام شد. تحلیل آماری به وسیله نرم افزار SPSS انجام شد. مقادیر جیوه در ارتباط با نوع غذا، استراتژی تغذیه و جایگاه رده بندی ارزیابی شد. براساس نتایج، مقادیر جیوه پر در محدوده بین 0.073mg/kg تا4.48mg/kg  قرار داشت و غلظت جیوه پر در بین تیره های مختلف تفاوت معناداری را نشان داد. بالاترین غلظت به پلیکان سفید (پلیکانیان)، پس از آن پرستوی دریایی، کاکایی (کاکاییان) و لک لک سیاه (لک لکیان) مربوط بود. ماهی خورکیان، مرغابیان، هدهدیان، گلاریولیان و آبچلیکیان بترتیب مقادیر بعدی را نشان دادند. هوبره (تیره هوبره)، توکای سیاه (توکایان)، حواصیل، گاوچرانک و بوتیمار کوچک (حواصیلیان) مقادیر متوسطی داشتند، درحالی که کفچه نوک (اکراسیان)، بلبل خرما (بلبل خرمایان)، دارکوب معمولی (کوکویان) و یاکریم (کبوترسانان) کمترین مقدار جیوه را داشتند. تفاوت معناداری بین گروههای مختلف سطوح تغذیه وجود داشت (P<0.001). برطبق موقعیت تغذیه، ماهیخواران (2.89mg/kg)، سپس خرچنگ و ماهیخواران (1.93mg/kg) بالاترین مقادیر جیوه و بی مهره خواران کمترین مقدار جیوه را داشتند (0.85mg/kg). تحلیل واریانس یک طرفه تفاوت معناداری را بین استراتژی تغذیه و غلظتهای جیوه پر نشان داد (P<0.001). یک الگوی افزایش در مقادیر جیوه از پرندگان غیر رودخانه ای به پرندگان دریایی وجود داشت به گونه ای که مقدار جیوه پرندگان دریایی 3 برابر بقیه پرندگان بود.

در این مطالعه جریانهای ناشی از کشند (Tidal currents) با به کار بردن یک مدل عددی سه بعدی مبتنی بر معادلات مقدم، در دستگاه مختصات کروی زمین با آرایه قائم سیگما شبیه سازی گردید. برای حل معادلات مدل از روش تفاضل متناهی استفاده گردید. یک حوضه فرضی دو لایه اقیانوسی برای این شبیه سازی در نظر گرفته شد. این حوضه که در بین عرضهای جغرافیایی 26 تا 30.5 درجه شمالی و طولهای جغرافیایی 47.5 تا 56.5 درجه شرقی محدود شده است، دارای کف تراز بوده و میانگین عمق آن 20ml می باشد. تابع نیروی کشندی به شکل نوسانات سطح تراز آب دریا در مرز شرقی به محیط اعمال گردید. مدل برای تعیین عکس العمل حوضه نسبت به نیروی کشندی اعمال شده، در قالب شبیه سازی عددی، مورد استفاده قرار گرفت. نتایج این شبیه سازیها به شکل پیش بینی میـدانهای چگالی، دما، شوری، جریان افقی، سرعت قائم، تمایلِ فشار کف، تغییرات سطح تراز آب و ژئوپتانسیل برای هر دو لایه، نمایش داده شدند.

خصوصیات ریخت شناسی و زیستی کرم پرتار، Streblospio gynobranchiata طی یک سال به طور فصلی نمونه برداریهایی در عمق 15 متری در ساحل شهرستان نور بررسی شد. نتایج ریخت شناسی نشان داد که این کرم سبز کم رنگ بوده، سر مشخص و دربرگیرنده دو جفت چشم، یک جفت پالپ، یک جفت آبشش و دهان است. آخرین بند بدن ساده و بدون انشعاب است. طول و وزن تر این کرم در فصول مختلف سال متفاوت بوده و به طور میانگین (n=120) بزرگترین طول و بیشترین وزن تر در زمستان (8.61±2.41mm و 0.225±0.35mg) و کمترین در بهار (5.82±2.35mm و 0.180±0.54mg) به دست آمـد. میانگین سالیانه طول و وزن تر ماده های تخم دار (n=55) بترتیب 8.11±1.24mm و 0.2370.42mg به دست آمد. همچنین تعداد بندهای ماده بالغ به طور میانگین 41±5.4 بوده است. بررسی تغذیه و محل زیست نشان داد که این کرم از نظر تغذیه رسوب خوار است و از مواد آلی روی سطح بستر تغذیه می کند. مکان زیست آن در 2 تا 2.5cm بالای رسوب است و حدودا هر 3-4 روز به علت کاهش مواد غذایی و افزایش مواد دفعی در اطراف محل زندگیش، چند سانتیمتر جابجا می شود.

تولیدمثل زیر گونه گاو ماهی شنی (Neogobius fluviatilis pallasi) از تیرماه 1383 تا خرداد 1384 با نمونه برداری ماهانه و سنجش تغییرات شرایط فیزیکی و شیمیایی آب در نواحی کم عمق ساحلی شهرستان نور بررسی شد. ماهانه 30 عدد ماهی پس از زیست سنجی، کالبد گشایی شده، وزن کبد و گناد آنها ثبت شد. میانگین طول کل و طول استاندارد بترتیب 102.85±6.7 و 86±5.1mm و میانگین وزن 12.23g±3.05 به دست آمد. در بالغان، جثه نرها بزرگتر از ماده ها بود به طوری که میانگین طول کل در نرها 126.2 و در ماده ها 106.3 و میانگین وزن بترتیب 26.26 و 12.65g بود. رابطه طول- وزن برای کل ماهیها معادل W=0.0044L3.3635 محاسبه شد که نمای معادله، بیانگر رشد یکنواخت (ایزومتریک) این زیرگونه بـود. نسبت جنسی در دوره نمونـه برداری 1.04♂: 1♀ به دست آمد، اما در زمان شروع تولیدمثل تغییرات محسوسی در این نسبت مشاهده شد. بررسی شاخصهای گنادی (GSI) و کبدی (HSI) با توجه به تغییرات فیزیکی و شیمیایی آب نشان داد که با تغییرات محسوس دما، شوری، کدورت و pH در فروردین ماه، مقدار شاخص گنادی در نر و ماده به حداکثر میزان خود می رسد و تا تیر ماه سیر نزولی را طی می کند. شاخص کبدی نیز کاهش محسوسی در این مدت داشت. همچنین ماهیان ماده نسبت به نرها در سنین پایینتری به بلوغ می رسند. بررسی روند تولیدمثل گاو ماهی شنی خزری مبین آن بود که این ماهی یک بار در سال تولیدمثل می کند و دارای دوره تولیدمثلی نسبتا طولانی است.

برای مطالعه فلزات سنگین در دلتای سفید رود، 16 نمونه سطحی و یک مغزه از رسوبات دلتایی برداشت شد. از بخش ریزدانه رسوبات برای تعیین غلظت فلزات سنگین استفاده شد. میزان دسترسی جاندران به فلزات سنگین از طریق فروشست نمونه ها در اسید کلریدریک سرد به مدت 16 ساعت اندازه گیری گردید. غلظت فلزات سنگین (Cd, Pb, Cu, Ni, Cr, Zn) چه در مجموعه نمونه و چه در بخش حل شده آن از طریق دستگاه جذب اتمی تعیین شد. حداکثر غلظت فلزات سنگین 400ppm برای فلز روی به دست آمد. غلظت بخش حل شده فلزات سنگین از صفر تا 90% (برای کادمیم) غلظت کل تغییر می کند. مقادیر کم برای حلالیت فلزات سنگین (Zn, Cr, Ni, Cu, Pb) نشان می دهد که آنها عمدتا در ساختار کانیها حضور دارند. تفکیک اثر عوامل انسانی از عوامل طبیعی با مقایسه غلظت فلزات سنگین در رسوبات سطحی نسبت به رسوبات عمقی آن ناحیه تحت عنوان ضریب غنی شدگی صورت گرفت. ضریب غنی شدگی مقادیر نزدیک به یک از خود نشان می دهد که حاکی از اثر حوضه آبریز در غنی شدگی فلزات سنگین می باشد. مقادیر کم ضرایب غنی شدگی و مقادیر کم حلالیت فلزات سنگین بیانگر آن است که این فلزات عمدتا از منابع طبیعی (فرسایش حوضه آبریز) تامین می شود و اثر فعالیتهای انسانی در تمرکز فلزات سنگین دلتای سفیدرود ناچیز است. بنابراین رسوبات دلتای سفیدرود از نظر میزان حضور فلزات سنگین (Zn, Cr, Ni, Cu, Pb) غیرآلوده می باشند.

مقادیر سرب و کادمیوم در آب، مواد معلق و بافت ماهیچه ای ماهی سفید رودخانه ای (Leuciscus cephalus) در نمونه های چهار ایستگاه، طی دو فصل کم آبی و پر آبی رودخانه قره چای استان مرکزی تعیین گردید. نمونه برداری، آماده سازی و تحلیل نمونه ها طبق روش استاندارد بین المللی (WHO) صورت گرفت. میزان فلزات سنگین به وسیله دستگاه جذب اتمی تعیین و با استفاده از روش آماری آزمون t تجزیه و تحلیل شد و با استانداردهای آب آشامیدنی و میزان مجاز این دو فلز در مواد غذایی و حد مجاز آب برای آبیاری مقایسه گردید. نتایج بیانگر بیشترین میزان این دو فلز در مواد معلق (سرب 43.36 و کادمیوم 2.94ppm) و کمترین مقدار آن در آب (سرب 0.03 و کادمیوم 0.001ppm) بود. بین میزان دو فلز در مواد معلق و آب رودخانه قره چای طی دو فصل کم آبی و پر آبی تفاوت معنادار و در ماهی این تفاوت معنادار نبوده است.

تجمع احتمالی عناصر سنگین در بخشهای خوراکی و غیرخوراکی کفال پشت سبز نر، ماده و نابالغ در سه ایستگاه در محدوده سواحل بوشهر تا بندر دیر بررسی شد. پس از زیست سنجی و توزین ماهیان صید شده، هضم شیمیایی نمونه ها طبق روش استاندارد بین المللی صورت گرفت. میزان عناصر سنگین آهن، مس، روی، منیزیم، منگنز، جیوه، سرب و کادمیوم در بافتهای عضله، آبشش و امعا و احشا به وسیله دستگاه جذب اتمی اندازه گیری شد. نتایج حاصل بیانگر غلظت بیشتر این عناصر در بافتهای غیرخوراکی نسبت به بافت خوراکی عضله بود. در اغلب موارد در جذب و تجمع عناصر سنگین بین عضله ماهیان نر و ماده تفاوت معناداری مشاهده شد. به علاوه تجمع فلزات سنگین در بافتهای آبشش و امعا و احشا، از ایستگاه 1 به 3 به دلیل دوری از مناطق آلوده کاهش یافت. همچنین بین رده های وزنی و طولی ماهیان در جذب و تجمع برخی عناصر سنگین اختلاف معناداری مشاهده گردید (P<0.05).

تاثیر فاضلابهای شهری منطقه شهری بوشهر بر ساختار اجتماعات نرم تنان منطقه بین جزر و مدی و شناخت گونه های شاخص بیولوژیکی و نهایتا ارزیابی آثار این فاضلابها، بررسی شد. برای این منظور، طی بهار 1381 لغایت زمستان 1381 از 7 ایستگاه تحت ریزش فاضلاب شهری و یـک ایستگـاه فـاقد آلودگی فاضلاب (شاهد)، مجموعا 1056 نمونه کفزی جمع آوری و پس از جداسازی و تثبیت، شناسایی شدند. نمونه برداری در بخشهای صخره ای با استفاده از کوادرات 50×50cm و کاردک فلزی و در سواحل ماسه ای با استفاده از یک نمونه بردار مغزه گیر1 تا عمق 5cm صورت گرفت. در این بررسی مجموعا 34 گونه متعلق به 21 خانواده از نرم تنان شناسایی شدند. از یافته های بسیار مهم این بررسی، معرفی گونه های Planaxis sulcatus و Cerithidea cingulata به عنوان شاخص بیولوژیک مناطق آلوده می باشد. نتایج حاصل از این بررسی حاکی از آلودگی بسیار بالای سواحل مورد بررسی به مواد آلی ناشی از فاضلاب است.

این بررسی با هدف معرفی خانواده های اصلی و شناسایی گونه های راسته کفشک ماهی شکلان در سواحل آبهای ساحلی خلیج فارس در محدوده استان هرمزگان از منطقه آبی گاوبندی در جنوب غرب محدوده خلیج نایبند تا تنگه هرمز واقع در جنوب شرق، از فروردین 1382 تا خرداد1383 با استفاده از روش ریخت سنجی و زیست سنجی صورت پذیرفت. برای این کار تعداد 329 نمونه ماهی، که به وسیله تور ترال کف روب صید یا از بازار فروش ماهی در صیدگاههای عمده استان جمع آوری گردیده، بررسی شدند. نمونه برداری به صورت فصلی در 9 منطقه انجام شد. در این ماهیان 36 ویژگی شامل 18ویژگی ریخت شناسی (قابل اندازه گیری)، 11ویژگی زیست سنجی (قابل شمارش) و7 ویژگی ظاهری بدن مورد اندازه گیری و سنجش قرار گرفت. بررسی و آنالیز داده های ثبت شده از ویژگیهای ریخت شناسی، رسم دندروگرامهای مربوط به روش آنالیز خوشه ای (Clustering) و تطبیق اطلاعات زیست سنجی و ریخت سنجی ماهیان بررسی شده با چک لیست شاخص مقایسه گونه ها مشخص کرد که 6 خانواده اصلی و غالب شامل Citharidae، Bothidae، Psettodidae، Soleidae، Cynoglossidae، Paralichtidae در منطقه وجود دارد و نتیجه حاصل از شناسایی گونه های خانواده های مذکور حضور 15 گونه از این ماهیان را در آبهای ساحلی خلیج فارس محدوده استان هرمزگان به اثبات رسانید. گونه های شناسایی شده عبارتند از: Parachirus marmoratus، orientalis Brachirus (از خانواده Soleidae)، گونه هایlachneri Cynoglossus Cynoglossus puncticeps ، Cynoglossus arel، Cynoglossus bilineatus (از خانواده Cynoglossidae)، گونه های Pseudorombus malayanus،Pseudorombus arisius، elevatus Poecilopstei javanicus Pseudorombus (از خانواده Paralichtidae)، گونه های Arnoglossus aspilos، Arnoglossus arabicus، Laeopes guentheri (ازخانواده Bothidae)، گونهPsettodes erumei  (ازخانواده Psettodidae) و گونه Citharoides macrolepis (ازخانوادهCitharidae).