پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت
سال:1398 | دوره:8 | شماره:2 |تعداد مقالات:14

در داستان های عامیانه، گزاره هایی زمانی وجود دارد که بیانگر مبهم و فرضی بودن زمان است. این گزاره ها در هزارویک شب بسامد بالایی دارد و گاه به صورت متوالی در یک حکایت تکرار می شود که با توجه به کاربرد هدفمند آن در داستان، از منظر سبک شناسی درخور بررسی است. این گزاره ها علاوه بر ملموس کردن زمان در ذهن مخاطب، تغییر مکان وقوع حوادث و میزان فواصل زمانی را نیز نشان می دهد. در مقاله حاضر تلاش شده است هدف استفاده از گزاره های زمانی در ترجمه هزارویک شب که بنا بر بافت موقعیتی داستان به وجود آمده است، به عنوان یک مشخصه سبکی بررسی شود. همچنین، مفهوم «پیوستگی زمان و مکان» در منطق صوری که در زبان و ادبیات به کار گرفته می شود و مولفه های دیگری که متعلق به محتوای این داستان هاست، همچون «زمان تهی» (وقفه زمانی بین حوادث) و «زمان تصادفی» (کاربرد گزاره هایی که حوادث را به نفع قهرمان داستان تغییر می دهد) بررسی و تببین شده است.

چند مسئله در داستان خسرو و شیرین، نظیر نحوه رسیدن و آشنا شدن این دو شخص، سرانجام غم انگیز آن ها، به رغم ظاهر پرنشاط رمانس های فارسی و میزان کنش شیرین در روایت نظامی درخور توجه است. بدین سبب، برای دریافت چگونگی شکل گیری داستان و فرجام غم انگیز شخصیت های مهم آن به بررسی و تحلیل ساختار روایت نظامی از داستان خسرو و شیرین پرداخته ایم. روایت خسرو و شیرین با یک پی رفت کامل آغاز می شود. با اتمام این پی رفت، دو پی رفت اصلی شکل می گیرد که یکی کنشگری خسرو در به دست آوردن چهار مطلوب ارزشمند «شیرین، تخت سلطنت، شبدیز و باربد» و دیگری کنشگری شیرین در به دست آوردن خسرو است. پی رفت های روایت چرخه های ثابتی از تغییر وضعیت از پایدار به ناپایدار هستند که کنش ها و واکنش های نیروهای یاریگر و مقابله گر در دگرگونی وضعیت آن ها نقشی اساسی دارند. هر پی رفت با دگرگون شدن از وضعیت متعادل به نامتعادل آغاز می شود و با امکان دگرگونی و در نهایت، دگرگونی پایان می پذیرد. این دگرگونی های مطلوب در پایان روایت از دست می روند و نشانی از وصال دائمی در هیچ کدام از آن ها دیده نمی شود.

واکاوی همکنشی ادبیات با هنرهای مختلف از جمله هنر نگارگری عرصه ای پویا در ادبیات تطبیقی قلمداد می شود. پژوهش حاضر با رویکردی میان رشته ای در این حوزه مطالعاتی، انتقال معنا از ادبیات به نقاشی و پیوندهای روایت-متن پیرزن و سلطان سنجر در مخزن الاسرار نظامی با روایت-نگاره پیرزن و سلطان سنجر رقم سلطان محمد تبریزی را کاویده است. کشف گسست و پیوست های روساختی و ژرف ساختی میان دو متن ادبی و نگارگرانه، توجه به گذار معنایی و در نتیجه، تولید معانی ثانوی در نقاشی، بخشی از ساختار عام این پژوهش را شکل می دهند. بر مبنای پژوهش حاضر، موقعیت مرکزی پیرزن و سلطان سنجر در روایت نظامی و گذار آن به میدان نگارگرانه و بهره گیری از شگرد کنایی در خلق نگاره نمایانگر پیوست های روساختی دو روایت نوشتاری و دیداری هستند. اما، در همین سطح نوعی گسست میان نگاره و روایت هم رخ داده است. تفاوت لحن دو روایت، گسترش بخشیدن به دایره پردازش های توصیفی شخصیت ها در میدان نگارگرانه و کاستن از کارکرد استعاری، بازنمونی از این واگرایی اند. در سطح ژرف ساختی، نگاره سلطان محمد در چرخشی گفتمانی ضمن گسست از کارکرد غایی روایت نظامی، به ترویج امر سیاسی به جای امر اخلاقی پرداخته است و تلاش نگارگر برای ترویج گفتمان صوفیانه شاهان صفوی باعث شده است تا وی به روایت های تاریخی پادشاهان باعظمت گذشته پرداخته، از آن پادشاهان در جایگاه پروتوتیپ بهره گیرد و ضمن عظمت بخشی به شاهان صفوی، دادگری را به مثابه یکی از خصوصیت های عام آنان برجسته نماید.

تردیدی نیست که مولانا در سرایش مثنوی وامدار متون عرفانی و حکمی پیش از خود است. با وجود این، پاسخ بدین پرسش که چرا مثنوی معنوی یکی از شاهکارهای بی بدیل ادب پارسی است، پرسشی است که سال ها ذهن پژوهشگران این حوزه را متوجه خود کرده است. نبوغ داستان پردازی مولانا نسبت به اخلاف خود یکی از دلایل برتری این اثر است. شاید هیچ شاعری مانند مولانا به این حد در دقایق داستانی تصرف نکرده است. او گاه داستانی را قبض می دهد و آن را در نهایت ایجاز و اختصار بیان می کند و گاه حکایتی را بسط می دهد و آن را در چندصد بیت بیان می کند. در این مقاله، نگارندگان با احصای داستان های گسترش پذیر در مقایسه با مآخذ آن، به تحلیل پنج داستان مثنوی پرداخته اند و میزان تصرفات مولانا را در ساختار حکایت، با رویکرد اطناب مشخص کرده اند تا تفوق حکایات بسیط مثنوی در مقایسه با مآخذ آن آشکار گردد. نتیجه به دست آمده نشان می دهد که بسط (اطناب) داستان در مثنوی، کاملا آگاهانه و با اهداف مشخصی بوده است.

هدف مقاله حاضر، پاسخ دادن به این فرضیه است که می گوید: «موسیقی کلامی ایران، یعنی موسیقی ایرانی پیوندخورده به شعر فارسی، «محدود» و «محزون» است». در این جستار تلاش شده تا بر پایه زیبایی شناسی خنیا (= سرود) و تصنیف (= ترانه)، نمونه هایی از راه نقد کاربردی بررسی گردد و ثابت شود که موسیقی آوازی و کلامی ایران درست مانند موسیقی آوازی و کلامی دیگر کشورهای جهان به همان نسبت که می تواند غمگین باشد، می تواند شاد هم باشد! همچنین، به همان نسبت که می تواند محدود باشد، می تواند گسترده هم باشد! ضمنا با تحلیل نمونه ها معلوم شده است که غمگین یا شاد بودن «شعر ترانه» و «غزل آواز»، و [«نوع ریتم» و «وزن شعر»]، هر کدام می توانند تا حدودی در میزان غم و شادی «متن موزیکال» یا «پارتیتور» تاثیراتی داشته باشند و علاوه بر این ها این قبیل تاثیرات، اختصاص به موسیقی کلامی ایران ندارد؛ و سرانجام، دانستیم که همه آوازهای ایرانی، حتی غمگین ترین آن ها [= مثلا آوازهای دشتی و بیات اصفهان]، هرچند با «گام مینور» در موسیقی غربی نزدیکی و شباهت دارند، اما دارای ظرفیت های فوق العاده ای هستند، به گونه ای که می توان حماسی ترین سرودها را در گستره های آن ها ساخت و شادترین تصنیف ها را در دامنه های آنها سرود.

در شعر فارسی و عربی اعم از کلاسیک و نو کاربرد علوم بلاغی برای ابلاغ مفاهیم و معانی مورد نظر شاعر بسیار ملموس و محسوس است؛ زیرا آنچه باعث ادبیت و شعریت یک متن می شود، بیشتر جنبه های بلاغی متن است. نیما و نازک الملائکه به عنوان بنیانگذاران شعر آزاد در ادب فارسی و عربی، از عناصر بلاغی برای برجسته سازی مضمون و تاثیرگذاری بیشتر بهره برده اند. این دو شاعر گاهی به مناسبت، در اشعار خود از در پند و اندرز درآمده اند و مردم روزگار خود را در پاره ای مسائل نصیحت کرده اند. این مقاله به چگونگی کاربست علم معانی در ایجاد مضمون پند و اندرز می پردازد و اشعار این دو شاعر را به روش توصیفی تحلیلی در حوزه کاربرد بلاغت و در مضمون اندرز مطالعه کر ده است. از مهم ترین عناصر بلاغی موثر در بیان مضامین اجتماعی پند و اندرز، عناصر علم معانی است؛ از جمله: توجه به جملات انشائی، جملات خبری، احوال مسندإلیه، احوال مسند و اطناب. در این پژوهش، دریافتیم که هر دو از مسندإلیه عام و برجسته سازی مسند برای بیان غرض پند و اندرز استفاده کرده اند. در باب مخاطب نیز آنچه بیشتر مورد نظر آن هاست، بیان گزاره خبری است که مخاطب باید آن را دریابد و نه انتخاب نوع مخاطب یا انواع خطاب. . . . البته در کاربرد عناصر بلاغی بین این دو شاعر تفاوت هایی وجود دارد؛ برای مثال: اطناب در شعر نیما با تکرار مفهوم جملات و با آوردن تمثیل و استعاره شکل می گیرد، اما در شعر نازک الملائکه با تکرار فعل امر و نهی همراه است.

مکتب وقوع و شاخه مشهور آن «واسوخت»، در اوایل قرن دهم در تاریخ ادبیات فارسی جایگاه ممتازی در غزل فارسی دارد. این شیوه که حد فاصل میان سبک عراقی و هندی است، بیشترین تغییرات و دگرگونی ها را در موضوعات شعری بعد از سبک عراقی ایجاد نموده است. امیرخسرو دهلوی از عارفان و شاعران نامدار پارسی گوی هندوستان، در نیمه دوم قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است. با وجود اینکه او یکی از شاعران برجسته سبک عراقی است، اما باید وی را از پیشروان وقوع گویی در ایران به شمار آورد. سادگی زبان و بیان، واقعیت مسائل بین عاشق و معشوق از ویژگی های برجسته مکتب وقوع است که در غزلیات وی نمود فراوانی دارد. عاشق در غزلیات امیرخسرو در این طرز بیان، ناز معشوق را نمی خرد، بلکه هنگامی که با بی توجهی معشوق مواجه می شود، از وی اعراض می کند و زبان به گلایه و سرزنش می گشاید. تنبیه کردن و انتقام گرفتن از معشوق سنگدل، بیان روابط و حالات بین عاشق و معشوق، رویگردانی عاشق از معشوق و برعکس، تنبیه و تنزل معشوق، توجه به معشوق مذکر، وصف حالات وصال، بیان خاکساری و ذلت معشوق، بیچارگی عاشق و. . . از ویژگی های غزل اوست. بر اساس دستاورد مقاله، این شاعر در غزلیات خود سوز و گداز حاصل از عشق را که از عناصر مهم در مکتب واسوخت است، در وجود خود درک کرده است و آن را به صورت مضمون آفرینی همراه با باریک اندیشی و خیال بافی در غزلیات خود به کار گرفته است.

غالب دهلوی و اقبال لاهوری دو شاعر برجسته شبه قاره هند در قرن های نوزده و بیست میلادی هستند که دغدغه های اجتماعی و سیاسی جامعه زمان خویش را در آثار خود منعکس کرده اند. آنان در دو زبان فارسی و اردو قاعده و طرحی نو درانداخته اند و به عنوان الگویی برای مسلمانان شبه قاره هند و پاکستان مطرح شده اند. هر دو از خرافات و رسوم فرسوده گریزان بودند و علیه آن اعتراض نمودند. می توان گفت سرچشمه های فکری و ادبی دو شاعر تقریبا مشترک است. از مضامین مشترک شعر این دو شاعر عارف مسلک می توان به عشق، اخلاص در عبادت، وحدت وجود، کرامت انسانی و فلسفه حکمت «لا و الا» اشاره کرد. فلسفه خودی، فلسفه عشق و عقل، فلسفه شعر و عرفان نیز از مهم ترین مفاهیم اختلافی شاعران نامبرده به شمار می آید. در نظام فکری اقبال، مفاهیمی همچون مردم، خدا و عشق به شکل برجسته ای تجلی یافته است، اما نظام فکری غالب بیشتر مبتنی بر عقل و منطق بوده است و از نمادهای عینی و محسوس بیشتر بهره گرفته است. در این مقاله کوشیده ایم با بررسی آثار غالب و اقبال، زمینه های مشترک و متفاوت شعر این دو شاعر و علل آن را تبیین نماییم و با روشی توصیفی تحلیلی به مطالعه تطبیقی اشعار این دو شاعر پرداخته، رویکرد فلسفی و عرفانی آن دو را تجزیه و تحلیل کنیم.

مبحث دستور در عرصه بیکران زبان و ادبیات فارسی به عنوان یکی از مباحث اساسی فنون و نظم سخن بسیار پرکاربرد است. با توجه به این امر، بررسی بن مایه ها و عناصر درونی این مقوله بستر مناسبی را برای تحقیق و پژوهش بسیار فراهم می آورد. «صفت» یکی از مقوله های دستور زبان فارسی است و کار آن از نظر منطقی و دستوری در کلام، خاص کردن موصوف است. در عین حال، «کنایه» از مباحث بیان و بدیع است که از طریق استدلال و دریافت معنی صورت می گیرد. یکی از شگردهای زبانی سعدی، آوردن صفات و تعابیر کنایی زیباست که از آن برای برجسته سازی کلام خویش بهره می گیرد و با کمک این عناصر شاعرانه و بدیع بر جذابیت کلام خود می افزاید. هدف از این جستار، بررسی بسامد عناصر و بن مایه های صفت با توجه به جنبه های کنایی آن از نظر ساختار لفظی، انواع صفت و روابط و مناسبات آن در غزلیات سعدی شیرازی است. روش کار در این پژوهش، توصیفی آماری است. صفت های کنایی به عنوان یکی از اجزای سازنده زبان محاوره در غزلیات سعدی نمود بسیار روشن و آشکاری دارد که البته در این میان، سهم سعدی در کاربرد صفت های کنایی به طور محسوسی کمتر از هم عصران خود است.

در پژوهش حاضر آن دسته از قالب های شعر فارسی بررسی می شود که شاعران روس بدان توجه نشان داده اند و از آن ها پیروی کرده اند. از آنجا که شاعران بزرگ ایرانی، مانند فردوسی، حافظ، سعدی، خیام، نظامی و. . . همواره احترام ادیبان روس را برانگیخته اند، پیروی از شیوه ها، قالب ها و بن مایه های شعری آن ها یکی از راه های نزدیک شدن روح و احساس آن ها به این بزرگان ادب ایران زمین بوده است. بنابراین، این سیره که در سده هجده و نوزده میلادی آغاز شده بود، در سده بیستم به اوج شکوفایی خود رسید. در این نوشتار سعی شده است تا قالب های شعری به ترتیب بسامد استفاده در میان شاعران روس بررسی شود که به ترتیب عبارتند از: رباعی، غزل و اشعار مردف، قصیده و ترجیع بند. هدف از این نوشتار، بازنمایی یکی از وجوه شرق گرایی (آرینتالیزم) در میان شاعران روسیه، یعنی همان علاقه به استفاده از قالب ها و سبک های شعر زبان فارسی است. این وجه از آرینتالیزم چندان توجه محققان ایرانی را جلب نکرده است و پژوهش های پیشین عمدتا بر نقش مایه های ایرانی در آثار روسی متمرکز بوده اند.

صادق هدایت، رمان «حاجی آقا» (1324) را بر پایه رویدادهای تاریخی سیاسی اواخر حکومت رضاشاه و اوایل حکومت محمدرضاشاه، به فاصله زمانی اندکی نسبت به آن ها نوشته است. برای اینکه بدانیم این رمان با تاثیرپذیری از کدام گفتمان یا گفتمان های سیاسی نوشته شده است، با بهره گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی (بر پایه اندیشه های روث وداک، جیمز پل جی و نورمن فرکلاف)، آن را بررسی کرده ایم و دیدگاه نویسنده اش را نسبت به گفتمان های سیاسی آن دوره کاویده ایم. می توان این رمان را از نظر سیاسی، اثری فراگفتمانی، غیرگفتمانی یا غیرایدئولوژیک دانست که در آن، همه گفتمان های سیاسی، مانند حکومت پادشاهی، ناسیونالیسم، فاشیسم، مدرنیسم، غرب گرایی، سکولاریسم، سنت گرایی، دین گرایی، چپ گرایی (مارکسیسم و کمونیسم)، لیبرالیسم، دموکراسی و مشروطه خواهی و غیره مورد نقد و خشم نویسنده واقع گردیده است. ایدئولوژی های سیاسی برای تامین منافع طرفداران و مبلغان آن ها به کار گرفته می شوند. هدایت، دگرگونی های تاریخی و سیاسی فراوانی را از دوره مشروطه تا روی کار آمدن رضاشاه و محمدرضاشاه، از سر گذرانده است و رنگارنگی و گونه گونی سیاستمداران، حاکمان و سودجویان را دیده است. او این رویدادها را با طنزی خشمناک درآمیخته، رمانی سیاسی پدید آورده است. بدون آگاهی از رویدادها و جریان های سیاسی دوره نویسنده و گرایش های سیاسی او، شناخت درستی از رمان به دست نمی آید.

در این پژوهش، شیوه های کاربرد رنگ را در غزلیات شمس مولانا بررسی کرده ایم؛ شیوه هایی که انتقال معانی و مفاهیم ذهنی او را تسریع کرده اند و از نظر شناختی نیز حائز اهمیت هستند. رنگ در غزلیات شمس بسیار تراکم دارد. به همین دلیل، ما از کثرت رنگ به «سماع رنگ» تعبیر کرده ایم. منظور از کثرت رنگ، هم تعداد رنگ هاست و هم رنگ در انواع نمودهای آن و نیز شیوه های کاربرد رنگ ها در آن مد نظر است. این تراکم رنگ را به طرق مختلف که عبارتند از: کمپوزیسیون رنگ (خلوص رنگ، حرکت در رنگ، هارمونی رنگ و کنتراست رنگ) و تاثیر رنگ در ادراک خودآگاه و ناخودآگاه، و نیز اکسپرسیون رنگ (روان شناسی رنگ) بیان کرده ایم. ترکیب بندی رنگ ها در غزلیات شمس، گاهی در یک بیت، گاهی در چند بیت پیاپی و گاهی در هر بیت یک غزل، پی درپی، یک یا چند رنگ یا مصادیق رنگ ها به کار برده شده است. در این پژوهش، رنگ های پربسامد را با مفاهیم آن ها تحلیل کرده ایم و از اصطلاحاتی که در فیزیک و هنر کاربرد دارند، در خدمت ادبیات و روان شناسی بهره برده ایم. به دلیل گستردگی رنگ ها در غزلیات شمس، فقط به رنگ های سفید، سیاه و قرمز بسنده کرده ایم. روش ما در این تحقیق نیز کمی و کیفی است. مولانا در همه غزلیات خویش از رنگ ها برای بیان مفاهیم انتزاعی و گاهی مفاهیم محسوس و حقیقی بهره برده است. همچنین، از رنگ ها بیشتر به شکل نمادین و سمبولیک استفاده کرده است. در عرصه شعر، رنگ ها که مثل های ازلی هستند و فرزندان نورند و نور مادر آن هاست یاریگر اندیشه مولانا هستند. این مفاهیم انتزاعی با رنگ برای انسان ملموس تر و محسوس تر می گردند. نویسندگان در این پژوهش برآنند که ابعاد تازه ای از این جهان پررمز و راز مولانا را در غزلیات شمس با تلفیق رویکردهای زیبایی شناختی و روان شناختی بازنمایی کنند.

زبان انواع ادبی خاص و ویژه ای دارد و عناصر تشکیل دهنده هر یک از آن ها متفاوت به نظر می رسد. واژگان و چگونگی کاربست آن ها موجب پیدایی ژانرهای ادبی و متفاوت از یکدیگر می شود. با نگاهی دقیق به هر یک از انواع ادبی و بررسی حوزه واژگانی آن ها درمی یابیم که حوزه واژگانی و نیز حوزه مفهومی آن ها در شاکله ای به نام انسجام واژگانی و در نتیجه، اتحاد مفهومی قرار می گیرد. زبان و ادب کودکانه نیز از این امر مستثنی نیست. این نوع ادبی از نظر کارکرد زبان در حوزه های مفهومی، نحوی و دیگر بخش ها، ویژگی های خاص خود را دارد و این خصایص است که نوع ادبی کودکان و نوجوانان را به وجود می آورد. کاربرد صوت و شبه جمله در بسیاری از انواع چندان جایی ندارد و به کارگیری آن ها مورد توجه نیست، لیکن در نوع ادبی کودکان یا به عبارتی دیگر، در زبان و ادب کودکان اهمیت خاصی دارد که به سبب محسوس کردن مطالب و نگاه به محیط پیرامونی و عینی و نیز جلب توجه بیشتر آن ها صورت می گیرد. این مقاله می کوشد تا درباره موضوع صوت و شبه جمله در چند اثر داستانی کودکان پژوهش نماید و نشان دهد آن دو از عناصر پرکاربرد در این انواع است.

برای زیبایی شناسی تطبیقی چند اثر از شیوه های گوناگونی استفاده می شود. بهره مندی از نظریه قطب مجازی زبان یکی از آنهاست. نویسندگان نثر مرسل با گرایش به قطب مجازی زبان، چگونه واژه ها را ترکیب، هم نشین و جای گردانی نحوی می کنند تا آثارشان به مرز زیبایی و ادبیت برسد؟ مقاله حاضر برای یافتن پاسخ مناسب، با روش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر سبک شناسی ساختارگرا، آرای بلاغیون را مطالعه نموده و با تکیه بر نظریه قطب مجازی زبان، آثار دوره اول نثرمرسل را به صورت تطبیقی بررسی کرده است. نتایج نشان می دهد، زیبایی این آثار، مبتنی بر درونه زبان است و عواملی چون: جای گردانی نحوی، ترکیب و هم نشینی واژگان، توجه به آغاز و پایان جمله ها، استفاده هنری از حروف، قیدها، پسوندها و پیشوندها باعث شده، تا ساخت شکنی های هنرمندانه، ایجازهای دلنشین، دلالت های ثانویه، توازن نحوی و موسیقی زبانی مناسبی ایجاد گردد و به شکل معناداری نثر مرسل را هنری نماید. در این راه، نویسنده تاریخ سیستان موفق تر از نویسندگان دیگر بوده است.