ادب فارسی
سال:1401 | دوره:12 | شماره:1 (پیاپی 29) |تعداد مقالات:11

اگرچه مدح به مثابه وصله ناجوری در دیوان لسان الغیب، بر چشم و طبع حافظ دوستان گرانی می کند، و نیز درست است که ماهیت مدح در مغایرت با مرام رندی و مشرب آزاده خویی حافظ قرار می گیرد، اما خواه ناخواه باید پذیرفت که پای مدح به دیوان حافظ رند هم باز شده و آن را در معرض انواع قضاوت های منتقدان نهاده است. مسیله اصلی این تحقیق، خوانشی دوباره و بدون پیش داوری از غزلیات مدحی حافظ با رویکرد سبک شناسی انتقادی با هدف کشف سازوکار گفتمانی پنهان در لایه های سبکی چهارگانه زبانی، نحوی، بلاغی و گفتمانی این غزلیات بوده است. به منظور انجام این تحقیق از روش ترکیبی (توصیفی، تحلیلی، آماری) برای بررسی 54 غزل مدحی منتخب دیوان حافظ استفاده شد و این نتایج به دست آمد: در لایه زبانی، غلبه رمزگان رندی دووجهی و کاربرد کمتر شاخص های شخصی، واژگان حسی و واژگان خاص که لازمه شعر مدحی است، از رنگ و بوی مدح در غزلیات مدحی حافظ به میزان زیادی کاسته است؛ در لایه نحوی، وجهیت عاطفی و تمنایی که مناسبت بیشتری با مدح دارد، فراوانی بسیارکمی دارد؛ در اگرچه مدح به مثابه وصله ناجوری در دیوان لسان الغیب، بر چشم و طبع حافظ دوستان گرانی می کند، و نیز درست است که ماهیت مدح در مغایرت با مرام رندی و مشرب آزاده خویی حافظ قرار می گیرد، اما خواه ناخواه باید پذیرفت که پای مدح به دیوان حافظ رند هم باز شده و آن را در معرض انواع قضاوت های منتقدان نهاده است. مسیله اصلی این تحقیق، خوانشی دوباره و بدون پیش داوری از غزلیات مدحی حافظ با رویکرد سبک شناسی انتقادی با هدف کشف سازوکار گفتمانی پنهان در لایه های سبکی چهارگانه زبانی، نحوی، بلاغی و گفتمانی این غزلیات بوده است. به منظور انجام این تحقیق از روش ترکیبی (توصیفی، تحلیلی، آماری) برای بررسی 54 غزل مدحی منتخب دیوان حافظ استفاده شد و این نتایج به دست آمد: در لایه زبانی، غلبه رمزگان رندی دووجهی و کاربرد کمتر شاخص های شخصی، واژگان حسی و واژگان خاص که لازمه شعر مدحی است، از رنگ و بوی مدح در غزلیات مدحی حافظ به میزان زیادی کاسته است؛ در لایه نحوی، وجهیت عاطفی و تمنایی که مناسبت بیشتری با مدح دارد، فراوانی بسیارکمی دارد؛ در لایه بلاغی، ابتکار و تلاش چندانی برای ابداع ابزارهای بلاغی به منظور تایید و تاکید گفتمان مدحی به چشم نمی آید؛ در لایه گفتمانی اولویت با کنش های تصریحی و ترغیبی است که آن هم در خدمت تبلیغ ارزش های گفتمانی حافظ (و نه ممدوح) قرار می گیرد؛ بنابراین، می توان نظر داد که تفاوت معنی داری در هیچ یک از لایه های سبکی و گفتمانی غزلیات مدحی حافظ با سایر غزلیات او وجود ندارد و مجموع این عوامل باعث کم رنگ شدن مدح و خاصیت مداحی در شعر حافظ بوده است. لایه بلاغی، ابتکار و تلاش چندانی برای ابداع ابزارهای بلاغی به منظور تایید و تاکید گفتمان مدحی به چشم نمی آید؛ در لایه گفتمانی اولویت با کنش های تصریحی و ترغیبی است که آن هم در خدمت تبلیغ ارزش های گفتمانی حافظ (و نه ممدوح) قرار می گیرد؛ بنابراین، می توان نظر داد که تفاوت معنی داری در هیچ یک از لایه های سبکی و گفتمانی غزلیات مدحی حافظ با سایر غزلیات او وجود ندارد و مجموع این عوامل باعث کم رنگ شدن مدح و خاصیت مداحی در شعر حافظ بوده است.

بخشی از دیدگاه های کورش صفوی در آثارش، درباره کاربرد نظریه های ادبی در نقد است. وی با مرور و معرفی نظریه های مختلف ادبی و دسته بندی آنها بر اساس مقولات شش گانه نظریه ارتباطی یاکوبسن، بر ناکارآمدیشان در نقد ادبی تاکید کرده و بر همین اساس، نظریه ای نیز برای نقد پیشنهاد داده است که از معیارهای مورد نظر او برای کارآمدی نظریه برخوردار باشد. برخی از مهم ترین معیارهای صفوی برای کارآمدی یک نظریه در نقد ادبی، عبارت اند از: علمی بودن، جامعیت (پوشش دادن تمامی مولفه های نظریه ارتباطی یاکوبسن)، کاربرد داشتن در نقد انواع متون ادبی و غیرادبی و معیارهایی از این دست. در مقاله حاضر، با نگاهی به این مسایل و دیدگاه ها، به نقد روش شناختی آراء کورش صفوی درباره کارآیی نظریه ادبی در نقد پرداخته ایم. می توان گفت مهم ترین کاستی دیدگاه وی، تقلیل گرایی موجود در تلقی او از کاربرد نظریه است. این تقلیل گرایی، جنبه ها و پیامدهایی گوناگون دارد؛ از جمله فهم و معرفی گزینشی نظریه های ادبی، بی توجهی به نقش فعال و خلاق منتقد در نقد ادبی، تمرکز بر تفسیر متون و چشم پوشی بر دیگر اهداف و گونه های نقد ادبی، بی توجهی به گزینش متن، تاکید بر الگوهای برآمده از نظریه های ادبی و نادیده گرفتن دیگر وجوه آنها، همگن پنداشتن نظریه ها و نگاه محدود به ترکیب نظریه ها.

مدیر مدرسه، اثر جلال آل احمد، یکی از رمان های مشهور معاصر است که در آن برخلاف آنچه که بارت گفته است، مولف داستان، نه تنها «مرده» نیست، که «زنده» تر از هر اثر ریال دیگری به تبیین و گذشته از آن، به تبلیغ تفکر مرامی خویش، پیوسته اهتمام می ورزد. بررسی مارکسیستی این رمان، که در آن نویسنده با گذر هنری از تعابیری همچون «جامعه طبقاتی»، «زیربنا/ روبنا»، «آگاهی طبقاتی» و در نهایت «انقلاب»، خواننده را متقاعد می سازد که با مانیفستی از روشنفکران مارکسیست مواجه است که او را ملزم می دارد که موضع خویش را در قبال این متن ایدیولوژیک، دقیق تر صف بندی کند. در این مقاله با استفاده از نگاه نظریه پردازان مرتبط، سعی شده است با ترسیم خطوط کلی اندیشه آل احمد، تحلیلی از این داستان ارایه شود که در کنار وجاهت ماندگار ادبی این اثر، جوانب حزبی و گفتمانی آن نیز بر مخاطب ادبیات داستانی معاصر، هرچه بیشتر روشن شود. یافته های پژوهش ما نشان می دهد راوی مدیر مدرسه ابتدا شکستی را در سطح نگاه ایدیولوژیک خود تجربه می کند؛ سپس در سطح «عمل انقلابی» نیز بدان دچار می آید. در واقع مدیر مدرسه، روایت ریالیستی روشنفکر احساساتی و پر شوری است میان دو انقلاب که با استعفا نامه اش در پایان داستان، شکست رویکرد مارکسیستی خود را به امضا می رساند.

گاه واژگان عادی، ترجمان غم های بزرگ نیستند و بعضی از انسان ها، جملات و عبارات معمول و متداول را برای بیان درد و اندوه جگرخراش خود کافی نمی بینند. . .! شاید به همین اعتبار است که «زیدری نسوی»، منشی سلطان جلال الدین خوارزم شاه، نیز عبارات مصطلح متداول در زبان عامه را برای بیان دردهای جانسوز خود، وافی و کافی نیافته و ترجیح داده است با این نثر هولناک و سهمگین که در برخی مواضع، لرزه بر تن و جان خواننده می اندازد، به شرح احوال خود بپردازد! نثری که برآیند آن، کتاب نسبتا کم حجمی به نام نفثه المصدور است که نزد اهل فرهنگ و ادب، به ویژه استادان و دانشجویان زبان و ادب فارسی، بسیار مشهور و شناخته شده و البته به همان اندازه دشوارخوان است. نگارنده باور دارد که صرف نظر از پیچیدگی های لفظی و ابهام و غموض در جملات و ترکیبات این کتاب که فراگیری و خوانش آن را با دشواری روبه رو کرده است، دلایل مهم دیگری نیز وجود دارد که مانع از راهیابی این اثر ارزشمند به مجامع علمی و ادبی غیر دانشگاهی شده است. یکی از مهم ترین این دلایل، ایهام و ابهام در معرفی شخصیت های نفثه المصدور از سوی نویسنده است. در این نوشتار، بر آنیم تا با بهره گیری از منابع معتبر تاریخی، به شناسایی شخصیت های اثرگذار در این اثر ادبی-تاریخی کمک کنیم.

یکی از داستان های مهم و چالش برانگیز مرزبان نامه، دیو گاوپای و دانای دینی است که باب چهارم این کتاب را به خود اختصاص داده و از زوایای مختلفی به آن نگریسته شده است. یکی از دلایل تعدد گمانه زنی ها درباره این داستان، تداعی معانی و ارتباط برقرار کردن آن با طیفی از روایات دینی، تاریخی، اساطیری و بن مایه های داستانی موجود در اساطیر ایرانی و داستان های سامی است که هرکدام به نوعی با داستان دیو گاوپای و دانای دینی اشتراکات مضمونی دارند و این احتمال وجود دارد که وراوینی با گنجاندن هدفمند برخی نشانه ها و شواهد در متن، بر آن بوده است تا مخاطب آگاه را به آن روایات، رهنمون شود. وی از این طریق، ضمن گسترش اغراض و ابعاد داستانی و پیوند دادن ذهن مخاطب با روایات مشابه، بین عبارات باب چهارم مرزبان نامه انسجام و هماهنگی برقرار می کند. پژوهش های انجام شده در این باره، این داستان را بیشتر از دیدگاه نقد اسطوره شناسی و الگوهای روایی مربوط به آن و ادیان ایران باستان کاویده اند و ارتباط آن با داستان های سامی نظیر داستان حضرت موسی ع و حضرت محمدص در متون دینی و تاریخی مغفول مانده است. در این نوشتار، به شیوه توصیفی-تحلیلی، بر اساس شواهد درون متنی و برون متنی و ارایه مستندات ساختاری، لفظی و محتوایی، شباهت ها و روابط این داستان مرزبان نامه با روایات مذکور تبیین می گردد و نشان داده می شود که چگونه وراوینی به مدد هنر ویژه خویش و به کارگیری شگردهای قصه پردازی، داستانی با گفتمانی چندلایه پدید آورده که صداهای مختلفی از آن شنیده می شود.

خاوران نامه ابن حسام خوسفی، مثنوی ای در قالب حماسه دینی است، با موضوع داستان های خیالی از سفرها و جنگ های حضرت علی ع با شاهان بت پرستی چون تهماس شاه و صلصال شاه که در برگیرنده مفاهیم کهن الگویی فراوان است. کهن الگوی قهرمان و سفر، بنا به سرشت حماسه، از پرکاربردترین بن مایه های آن است. این پژوهش درصدد است تا به روش توصیفی_تحلیلی، الگوی پیشنهادی جوزف کمپبل را با عنوان سفر قهرمان، در خاوران نامه بررسی و میزان انطباق آن را با مثنوی خاوران نامه مشخص کند. سه بخش اصلی نظریه سفر قهرمان عبارت اند از: عزیمت (جدایی)، رهیافت (تشرف) و بازگشت. این نظریه با زندگی قهرمان حماسه همخوانی دارد؛ زیرا قهرمان هر حماسه ای برای رسیدن به مقصود خویش، راه های سختی را طی می کند. او در سفر خود با وحشتناک ترین مسیرها و شگفت ترین موجودات و خطرناک ترین دشمنان مواجه می شود؛ اما با شجاعت تمام می تواند تمام گذرگاه های سخت را پشت سر گذارد و به هدف خویش نایل شود. سفر قهرمان در خاوران نامه، سفری دینی است. حضرت علیع برای نجات انسان ها از نیروهای پلید، سفری طولانی را آغاز می کند. در این سفر با دیوان، اژدها و جادوگران به جنگ می پردازد و سرانجام بر تمام بدی ها فایق می آید. علیع با ندای درونی خود، برای رفع نگرانی پیامبرص پا در مسیر پرخطر می گذارد و به کمک یاریگران می تواند چهارده خوان را به خوبی پشت سر بگذارد. خوان ها، نماد موانع و مشکلاتی است که قهرمان برای به کمال رسیدن خود و احراز برتری و شایستگی خویش پشت سر می گذارد و بعد از یگانگی و خدای گون شدن، پیروز و سرافراز به مدینه باز می گردد و تحفه سلیمان را برای پیامبر به ارمغان می آورد. نتایج پژوهش نشان می دهد مراحل ندای درونی، کمک از ماوراء، عبور از آستان، شکم نهنگ، جاده آزمون ها، زن در نقش وسوسه گر، برکت نهایی و مرحله آزاد و رها در خاوران نامه با مراحل سفر قهرمان کمپبل انطباق دارد و حذف برخی مراحل به دلیل ماهیت دینی این اثر حماسی است.

در زبان فارسی ساخت نحوی منحصربه فردی وجود دارد که در آن، گزاره جمله در آن واحد که خود یک جمله کامل است، همراه با نهاد، یک جمله دیگر را تشکیل می دهند. عبدالرسول خیامپور، از دستورنویسان سنتی، از چنین ساختی با عنوان «جمله بزرگ و کوچک» نام برده است. زبان شناسان نیز چنین ساختی را حاصل فرآیند «مبتداسازی» می دانند که در آن، نهاد (جزء آغازین جمله) در اصل عنصری در درون جمله بوده که طی فرآیند مبتداسازی از جایگاه واقعی خود به ابتدای جمله انتقال یافته و در جای آن عنصر، ضمیری هم مرجع قرار گرفته است؛ البته مبتداسازی به عنوان فرآیندی در حرکت اجزای کلام به ابتدای جمله، حوزه ساختاری گسترده ای دارد و در این جستار، تنها گونه خاصی از آن با عنوان مبتداسازی ضمیرگذار مد نظر است که باعث ظهور واژه بست مضاعف در جمله می شود و ساختار نحوی متمایزی تولید می کند. زبان شناسان و دستورنویسان با رویکرد دستوری به مطالعه این ساخت نحوی پرداخته اند و سعی آنان بر این بوده است که چگونگی این ساخت نحوی را توصیف و تبیین کنند و برای اجزا و سازه های آن نام و عنوان مناسبی تعیین کنند. در این جستار، ساخت نحوی مورد نظر از منظر بلاغت بررسی می شود تا هدف از شکل گیری و کاربرد بلاغی آن نمایان شود. برآیند پژوهش نشان می دهد که در اصل عامل شکل گیری این ساخت نحوی، رعایت اغراض بلاغی ای همچون «محوریت موضوع»، «رعایت اصل سخن» و «تاکید و تشخص» بوده است.

بسیاری از شاعران برای بیان اندیشه های خود فن مناظره را برگزیده اند. از آنجا که گسترده ترین افق شعری فارسی متعلق به نوع غنایی است، تعداد بسیاری از مناظره های فارسی نیز زیرمجموعه این نوع ادبی قرار گرفته اند. شاعر در این مناظره ها میان عاشق و معشوق گفت وگو یا پرسش و پاسخی ترتیب می دهد و هرطرف می کوشد با برتری دادن دیدگاه های خود، حریف را قانع یا به پذیرش نظر خویش مجبور کند. شاعران معاصر نیز در اشعار خود به فراوانی از مناظره استفاده کرده اند؛ اما بیش از آنکه به تفاخر و رقابت با طرف مقابل بپردازند، به گفت وگو و تعامل پرداخته اند و کوشیده اند فضایی برهانی تشکیل دهند. پژوهش حاضر با شیوه توصیفی-تحلیلی انجام شده و به این پرسش ها پاسخ داده است که مناظره های عاشقانه در غزل سبک عراقی با مناظره های عاشقانه غزل معاصر چه تفاوت هایی دارند و علت پیدایش این تفاوت ها چیست؟ سپس به این نتایج دست یافته که غزل معاصر به دلیل دگرگونی های حاصل از شرایط سیاسی و اجتماعی ایران و در نتیجه تغییر جهان بینی شاعران، به گفت وگو روی آورده و با تغییر جایگاه معشوق و فردیت یافتن وی، تغییرات بنیادین در غزل های مناظره ای معاصر ایجاد شده است؛ به گونه ای که غزل های مناظره ای معاصر از نظر ساختار، موضوع و محتوا، جنسیت عاشق و معشوق با غزل های مناظره ای سبک عراقی تفاوت دارند.

خاطره نویسی یکی از انواع ادبی و شکلی از نوشتار است که در آن نویسنده، وقایعی را که در زندگی اش روی داده و در آنها نقش داشته یا شاهدشان بوده است، بازگو می کند. خاطره نویس با زاویه دید خود با حوادث روبه رو می شود و با گذشت زمان، آنها را در ذهن انباشته و با تکیه بر توانایی و هنر نویسندگی خود بازآفرینی می کند. همین متغیرهاست که می تواند خاطره را در فرآیند دگردیسی، از روایت ساده حادثه ای تاریخی به اثر ادبی خواندنی و ماندگار تبدیل سازد. با شروع جنگ عراق علیه ایران، بسیاری از رزمندگان ایرانی به نوشتن خاطرات و یادداشت های روزانه اقدام کردند. این خاطرات و یادداشت ها، ضمن بیان احساسات و افکار آنان، در حکم مستندات تاریخی برای تبیین واقعیت های جنگ و نیز آفرینش داستان استفاده می شوند. به همین سبب رمزگشایی از فرآیند دگردیسی خاطره به داستان در ادبیات پایداری، مسیله ای است که پژوهش در آن، ضمن تدوین و تعریف اصول و قواعد دگردیسی خاطره به داستان، زمینه ساز موفقیت هرچه بیشتر نویسندگان برای خلق این گونه آثار خواهد بود. در این پژوهش دگردیسی خاطره به رمان را با تکیه بر رمان آتش به اختیار، نوشته محمدرضا بایرامی واکاوی می کنیم. نتایج پژوهش نشان می دهد رمان آتش به اختیار دارای شاخصه هایی همچون گفت وگو، صحنه آرایی، حرکت در زمان، جریان سیال ذهن و. . . است که توانسته این اثر برخاسته از خاطره را به اثری ادبی تبدیل کند و به آن ماهیت ادبی_داستانی بدهد.

در فرهنگ قوم لر، عروسی خوانی های فراوانی وجود دارد که هیوله (hivela) یکی از آنهاست. این عروسی خوانی در نواحی متعدد لرنشین، روایت های گوناگونی دارد. در شهرستان ازنا، واقع در استان لرستان، هیوله ای مرسوم است که 32 بیت دارد و گستره آن از خواستگاری تا بعد از روز عروسی است. این مثنوی، وزن هجایی دارد و سراینده آن نامشخص است. در این جستار، ویژگی ها، نحوه اجرا، قالب، وزن، قافیه و جنبه های زیبایی شناسانه این سرود بررسی شد و روایت اصلی آن، در قالب پانزده مراسم مجزا، طبقه بندی و تحلیل گردید. هدف این پژوهش، معرفی کامل این عروسی خوانی و روشن کردن مرز آن با سایر عروسی خوانی های لری مانند کل زنون، سیت بیارم و. . . است؛ زیرا معمولا به اشتباه، آنها را مترادف یکدیگر می دانند. اشعار عامیانه به علت پیوند در ریشه ها، شباهت های زیادی دارند و طبقه بندی کردن آنها مشکل است لیکن نبود پژوهش های ساختارمند درباره عروسی خوانی های لری، این خلا را بیشتر نمایان کرده است. بررسی هر یک از این عروسی خوانی ها به طور مجزا، موجب قضاوت بهتر درباره مجموع عروسی خوانی های فرهنگ لر می شود. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی انجام شده است که داده اصلی آن بر مبنای تحقیقات میدانی در استان های متعدد لرنشین به دست آمده و ضمن آن، تحقیقات و آثار مکتوب سایر پژوهندگان مطمح نظر بوده است.

مقاله حاضر به بررسی ژانر تکنوریالیسم (ریالیسم مبتنی بر تکنولوژی) و کاربرد آن در ادبیات کودک می پردازد. نویسنده ضمن معرفی ویژگی های این نوع ادبی و تمرکز بر موضوعاتی نظیر «خود واقعی»، «خود مجازی»، «هویت سیال» درپی پاسخ به این پرسش است که ویژگی های رمان های تکنوریالیسمی چیست و چه تاثیری می تواند در بالندگی و رشد فردی و اجتماعی نوجوانان ایفا کند؟ بدین منظور، رمان این وبلاگ واگذر می شود (1391)، اثر فرهاد حسن زاده، نویسنده برجسته ادبیات کودک و نوجوان معاصر، بررسی می شود تا با تمرکز بر ویژگی های زبان شناختی و روایی آن، به چگونگی تقلید این آثار از رسانه های اجتماعی برخط نظیر وبلاگ ها بپردازد. در این پژوهش که به روش تحلیلی توصیفی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است، چنین استدلال می شود که این نوع آثار با نوآوری هایی نظیر «روایت ازهم گسیخته»، «چندکانونگی»، «اختلاط ژانری» و «نوآوری های زبانی» می کوشند تا بازتعریف جدیدی از مقوله هویت و فرهنگ، به ویژه پس از تسلط تکنولوژی بر زندگی روزمره در دهه های اخیر به دست دهند. به نظر می رسد این آثار با ایجاد تغییر در گفتمان ایدیولوژیک مرسوم در تلاش اند فضای مجازی را بیش از پیش مکمل زندگی نوجوانان ترسیم کنند تا تهدیدی بزرگ علیه آن و افزون بر آن، افق جدیدی در فراسوی بازتعریف هویت فردی و هم گرایی فرهنگی، که تحت اصل فردیت گفتمان انسان گرای لیبرال به حاشیه رانده شده بود، بگشایند.