ادب فارسی
سال:1394 | دوره:5 | شماره:2 (پیاپی 16) |تعداد مقالات:10

واژه «دور» در عروض قدیم به کار رفته، اما درباره اوزان دوری بحث نشده است. در عروض جدید، اصطلاح «اوزان دوری» به گروهی از اوزان متناوب الارکان اطلاق می شود که قرارگرفتن هجای کشیده به جای هجای بلند در انتهای نیم مصراع، خللی در وزن آن ایجاد نمی کند و شاعر مجاز است در نیم مصراع این اوزان، همانند پایان مصراع، از هجای کشیده به جای هجای بلند استفاده کند. تعریف وزن دوری، شرایط و ویژگی های آن همواره محل اختلاف صاحب نظران علم عروض بوده است. در این مقاله ضمن بررسی اصطلاح دور در موسیقی و عروض قدیم و تبیین شرایط اوزان دوری، تحلیلی انتقادی از ویژگی های اوزان دوری و تفاوت آن با دیگر اوزان متناوب الارکان ارایه می شود. در ادامه ضمن تعریف دو مشخصه «دوره تناوب» و «مدت سکوت در نیم مصراع» برای اوزان شعر فارسی، منشاء اختیار شاعری در اوزان دوری بررسی و درباره وجه تمایز اوزان دوری و غیردوری بر اساس این دو مشخصه بحث می شود.

در تاریخ روشنفکری جهان، نوعی گفتمان ستیزه جویانه در بین روشنفکران شکل گرفته است. در ایران نیز در دوره پهلوی اول در میان روشنفکران، انگلیس ستیزی و بعد از شهریور بیست، آمریکاستیزی مشهود است. غرب ستیزی روشنفکران غرب، به مفهوم افشای رفتار ناعادلانه غربی برای غیر غربی هاست و چامسکی آن را از مولفه های روشنفکری می داند. غرب ستیزی به عنوان مولفه ای از گفتمان روشنفکری، در برخی از آثار داستانی بعضی از نویسندگان نمود یافته است. در این نوشتار براساس روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر مطالعات اسنادی و کتابخانه ای، مولفه غرب ستیزی در مفهوم هرگونه بیگانه ستیزی و سلطه ستیزی، در آثار داستانی هدایت، آل احمد و ساعدی بازتاب داده شده است. از دلایل وجود گفتمان غرب ستیزی در ایران، می توان به احساس حقارت ایرانی در مقابل عظمت تاریخ و تمدن و هویت و فرهنگ اصیل گذشته خود، انتقاد و نگرش بدبینانه به غرب به دلیل سوابق ننگین استعمار و یأس حاکم بر روشنفکران بعد از کودتای 28 مرداد اشاره کرد. هدایت در بعضی از نوشته هایش از تبلیغات آمریکایی انتقاد و رفتار غیرانسانی آن را افشا می کند. غرب ستیزی آل احمد در نگرش انتقادی او از استثمار کشورش به دست بیگانگان و انتقاد او از مظاهر تمدن غرب و آمریکاستیزی نمود می یابد. غرب ستیزی ساعدی به شکل استعمارستیزی، آمریکاستیزی و روسیه ستیزی نمود یافته است.

لامعی گرگانی شاعر مطرح قرن پنجم هجری در دوره حکمرانی سلجوقیان بزرگ است. از آنجا که لامعی به دوره ای تعلق دارد که می توان آن را دوره انتقال فرهنگی از عصر غزنوی به عصر سلجوقی دانست، شاعر قابل اعتنایی است، همچنین به این دلیل که حجم شعر رسمی و درباری در دوره نخست سلجوقیان (عصر طغرل و الب ارسلان و ملکشاه) از دوره قبل و بعد کمتر است و او درحقیقت شاعر شاخص دربار سلجوقیان بزرگ و یگانه قصیده سرایی است که وزیر خردگرا و بدفرجام سلجوقی، عمیدالملک کندری را مدح گفته است، دیوان کاملی از او در دست نداریم. نسخه هایی ناقص از این دیوان باقی مانده است که تاریخ تحریر هیچ یک از آنها از دوره قاجاریه فراتر نمی رود و اغلب از روی جنگ ها و تذکره ها فراهم آمده اند. این دیوان ناقص بارها به چاپ رسیده است که البته با جست وجوی پژوهشگرانی چون سعید نفیسی، دبیرسیاقی و علی اشرف صادقی، حجم آن به حدود 1200 بیت رسیده است. با جست وجوی دقیق تر در منابع خطی، می توان بخش دیگری از دیوان اشعار این شاعر کهن را بازسازی کرد. این مقاله با معرفی منابع تازه شعر لامعی در میان سفینه ها، حاوی 52 بیت نویافته از این شاعر است.

مثل به عنوان «ستون فرهنگ مردم» و یکی از اقسام ادبی، همواره محل توجه شاعران بوده است تا جایی که کاربرد آن به همراه تمثیل و استشهاد، یکی از ویژگی های سبکی در تاریخ ادب فارسی به شمار می آمده است. در دوره های تاریخی ادب فارسی، رویکرد شاعران به مثل یکسان نبوده است و هر چه خط سیر تاریخ ادبیات را از آغاز تاکنون ادامه می دهیم، در سده های اخیر، به دلیل پیوند بیشتر ادبیات با زبان و فرهنگ عامه، این رویکرد پر رنگ تر می شود. سبک هندی را می توان نقطه عطف کاربرد مثل در ادب فارسی دانست که آن را به یکی از معیارهای سنجش توانمندی شاعران تبدیل کرد و شاعران این دوره، افزون بر انعکاس امثال رایج در اشعار خود، در این موضوع نوآوری و مثل های تازه ای در ادب فارسی رونمایی کردند. بیدل از جمله شاعرانی است که مثل در اندیشه او جایگاهی ویژه دارد و کمتر غزلی از اوست که مثلی را در خود جای نداده باشد. این پژوهش در پی آن است تا با بررسی میزان و چگونگی تاثیرپذیری بیدل از امثال فارسی، نمونه هایی از ارسال مثل ها و ابیات مثل شده او به دست دهد. روش پژوهش به صورت اسنادی و با استفاده از امکانات کتابخانه ای و شیوه تحلیل محتوا و طبقه بندی داده هاست.

قصه در تاریخ فرهنگ بشری به مثابه وجودی حاضر و غایب است و تقریبا همه ادیان و کیش های توحیدی و غیرتوحیدی در کتاب های مقدس خویش از آن برای ابلاغ پیام و آموزه های خود بهره جسته اند تا آن جا که می توان قرآن کریم، معجزه جاویدان دین اسلام را، «قصه گویی» اعصار خواند. قرآن به دلیل تنوع مخاطبان از قالب قصه به ویژه قصه های پیامبران برای تقویت باورهای دینی و الگوسازی و معرفی اسوه و آشنایی مسلمانان با سنت های اسلامی و تربیت و ترغیب آنان به تدبر و مشاهده آیات الهی و جلوه های متکثر آفرینش و عبرتاموزی، غایت بهره را می برد. قصه یکی از ابزارهای مهم برای ابلاغ دعوت به وحدانیت خدا از طریق تصویر احوال و انبیای پیشین و جلوه های روز قیامت و بهشت و دوزخ است. بن مایه اصلی قرآن و قصه های پیامبران آن، تقابل خیر و شر یا به عبارت دیگر، دیالکتیک بخردی و نابخردی است. در این مقال بر آن هستیم که این بن مایه یا استعاره مفهومی را در قصه های قرآن واکاویم، لذا ابتدا واژه ظلم را از نظر لغوی در قرآن بررسی می کنیم و آنگاه جلوه های مختلف این فراروایت را در آن تبیین خواهیم کرد.

جامع التمثیل را محمدعلی حبله رودی در قرن یازدهم تالیف کرده است. این کتاب مجموعه ای است از امثال و حکم و نیز حکایات و مواعظ مرتبط با آنها. از این کتاب نسخه های خطی فراوانی در کتابخانه های مختلف جهان موجود است. نگارندگان در تلاش برای تصحیح انتقادی این کتاب متوجه دو تحریر متفاوت از آن شدند. کلیات این دو تحریر یکسان است، اما در برخی از مطالب و نیز شیوه نگارش با هم تفاوت های اساسی دارند. این مقاله به تفاوت های این دو تحریر و دلایل ترجیح یک گروه از نسخه ها بر دیگری می پردازد و می کوشد علل و انگیزه های به وجود آمدن این دو تحریر را بررسی کند، تا آنجا که در نهایت درمی یابیم آنچه به عنوان جامع التمثیل در ایران رایج است صورتی بسیار متفاوت از اصل کتاب حبله رودی است و احتمالا کسی در این کتاب دست برده و مطالبی را از آن کاسته یا به آن افزوده است تا جامع التمثیل به قامت کتابی صرفا واعظانه درآید و به عبارت دیگر، وجه وعظ آمیز و اخلاقی و مذهبی این کتاب بر وجه ادبی آن غلبه کند.

یکی از مسائلی که در خوانش یک اثر ادبی مورد توجه قرار می گیرد، بررسی نحوه بازخورد تصویر اجتماع و روابط مختلف موجود در جامعه در دنیای تخیل نویسنده است. آن چه در ذهن نویسنده می گذرد بی تردید از برداشت ها، قضاوت ها و احتمالا ایدئولوژی های سیاسی اجتماعی زمان او خالی نیست. احمد محمود، نویسنده نام آشنای خطه جنوب، در رمان همسایه ها با نگاه واقع گرایانه خود توانسته است با نشان دادن مراحل رشد و تکوین یک نوجوان بر گستره روزگار ملی شدن صنعت نفت و دوره فعالیت های حزبی، دغدغه های نسلی را عیان کند. آشنایی همه جانبه نویسنده با اقلیم و فضای روزگار داستان، خلق زبان و توصیفات قوی، شخصیت های ملموس و دوست داشتنی، روایت خطی و پرکشش، نمایش واقعی و باورپذیر از فرهنگ و عقاید و گرفتاری های مردم و ارائه تصویری صادقانه از وقایع سیاسی دوره ملی شدن صنعت نفت، از مهم ترین شاخصه های این اثر است. «خالد» در رمان همسایه ها در حقیقت نماد ملتی است که روزگاری طولانی گرفتار استعمار بیگانه بوده و حقوق خویش را نشناخته است، اما سرانجام به آن مرحله از شناخت می رسد که در راه ملی گرایی حقیقی خود، با جهل، فقر و ظلم مبارزه می کند.

در برخی متن های ادبی فارسی تعبیری مثل گونه به کار رفته است که تاکنون در هیچ یک از فرهنگ های فارسی، از قبیل لغت نامه و منابع امثال و حکم مدخل نشده و مغفول مانده است. بر همین اساس، به نظر می رسد به توضیحی نیاز دارد. این تعبیر در دیوان ادیب الممالک فراهانی، قاآنی شیرازی و تقی دانش، به صورت های «بره ابن حاجب»، «میش ابن حاجب» و «گوسفند ابن حاجب» آمده است. مقاله حاضر ریشه داستانی ـ تاریخی این تعبیر را بررسی می کند و نشان می دهد که منظور از ابن حاجب مذکور، ابن حاجب نحوی، صاحب شافیه و کافیه، زیسته در قرن ششم و هفتم هجری قمری است که در حکایتی افسانه وار با خواجه نصیرالدین طوسی ارتباط می یابد. بر اساس این حکایت، پس از فتح بغداد به دست هلاکو و سقوط خلافت عباسیان، ابن حاجب که با خواجه نصیرالدین سابقه عداوتی داشت، از بیم وی پنهان شده بود و خواجه نصیرالدین با ترفندی خاص و با استفاده از گوسفندانی که به اهل هر خانه در بغداد سپرده بود، موفق شد ابن حاجب را بیابد. همچنین مجعول بودن این حکایت با ذکر دلایلی در طی مقاله روشن شده است.

هجویری در تعاریف خود از مبانی و اصطلاحات تصوف، ضمن پایبندی به سنت های پیشین از روشی خاص نیز بهره گرفته است که می تواند تفاوت های نگاه وی به این مقولات را توجیه کند. هدف این مقاله بررسی اصول روش شناختی هجویری به منظور تحلیل رویکرد وی در تعریف اصطلاحات تصوف است. مهم ترین اصول روش شناختی در کشف المحجوب عبارت از محوریت فنا و تاکید بر محدودیت های ذاتی بشری است. هجویری در بخش های مختلف تعریف، تفسیر، مقایسه و نقد اصطلاحات تصوف، با تکیه بر یکی از این اصول دیدگاه های خود را بیان کرده است. وی در تعریف اصطلاحات و در نقد کارآیی آنها، بیشتر بر اصل نخست، در نقد تعاریف دیگران، بیشتر بر اصل دوم و در مقایسه اصطلاحات، بر هر دو اصل تکیه می کند. اصول یاد شده به تاویل های هجویری از آیات، تمثیل ها و داستان واره ها نیز جهت می دهد. این اصول، ارتباطی معنایی را میان اصطلاحات تصوف در کشف المحجوب آشکار می کند و نگاه هجویری را در مرز دو وجه تعریف پذیری و تعریف ناپذیری اصطلاحات در نوسان نگاه می دارد.

در دستور نقش گرا، زبان دارای نقش و کارکردهای مختلف در جامعه و پدیده های اجتماعی است، از این رو، می توان با این رویکرد پدیده های زبانی را بررسی کرد. مطابق با نظریه نقش گرا الگوهای تجربه در قالب فرآیندها و از طریق فرانقش اندیشگانی تجلی می یابند. بر این اساس، می توان با بررسی انواع فرآیندهای موجود در افعال و تعیین میزان فراوانی آن، از نوع رفتار زبانی شاعر یا نویسنده در بازنمایی جهان واقع آگاه شد، برای مثال، حافظ در غزل های عاشقانه و قلندرانه خویش، از فرآیندهای مادی که بر بیان دنیای بیرون دلالت دارد، بیشتر از سایر فرآیندها بهره برده است و یا فرآیندهای کلامی در غزل هایی با فضای مناظره گونه و روایی، در کنار سایر عناصر روایت به کار رفته اند. در این مقاله افعال صد غزل حافظ در چارچوب دستور نقش گرای هلیدی بررسی شده است. آگاهی از بسامد انواع فرآیندهای فعلی و چگونگی کاربرد آن در غزل ها به عنوان شاخص سبکی لحاظ شده است.