پژوهش در فرهنگ و هنر
سال:1388 | دوره:1 | شماره:1 |تعداد مقالات:8

در مواجهه با نقش مایه و نماد تاریخی چلیپا پرسش های بیشماری به ذهن خطور می کند. اینکه دین اسلام چگونه چنین نقشمایه هایی را که استفاده از آن در بین اقوام و ادیان مختلف متدوال بوده، به فرهنگ خود پیوند زده است؟ «چلیپا» به مثابه رمزی که دارای لایه های فراوانی است، تداعی کننده چه چیزی در فرهنگ اسلامی است؟ ارتباط این نماد با انسان کامل در عرفان و دین اسلام چیست؟ با توجه به معانی گسترده این رمز و محافظه کاری دین اسلام در پیوند و اخذ عناصر از فرهنگهای پیشین، چگونه مفاهیم منطبق با جهان بینی و آرمانهای اسلامی از درون آن استخراج شده و انتقال یافته است؟ مهمترین یافته، تطابق و همخوانی میان این رمز و انسان کامل در ادیان مختلف به ویژه در اسلام و نیز چگونگی حضور این رمز در فرهنگ و تمدن و تزئینات معماری اسلامی است. پژوهش حاضر منتج از این فرضیه است: «چلیپا» با قابلیت هرمنوتیکی فراوان، به مثابه رمزی مقدس اجازه تاویل و تفسیر را به مخاطبان خویش داده است و به عنوان نماینده و رمز انسان کامل از نظر خصایل، دارای شباهت های فراوانی با او است. از سوی دیگر در این پژوهش، سیر تحول «چلیپا» در ارتباط با تاثیرگذاری بر اقوام و ادیان و آیین های مختلف و تاثیرپذیری در بستر تاریخی در یک یا چند مقطع زمانی، بررسی خواهد شد.

تعداد قابل توجهی از نمایشنامه های انگلیسی عصر «رنسانس» (دوران طلایی نمایشنامه نویسی در انگلستان) دارای مضامین و عناصر شرقی و خاصه ایرانی هستند. این مقاله با عطف به یکی از این آثار، که به طور خاص مربوط به ایران می شود، بر اهمیت بررسی این متون در قالب «نگره گفتمان شرق شناسانه» با لحاظ کردن زمینه تاریخی - سیاسی آنها تاکید می کند. نگاه شرق شناسانه در بازنمایی شرقیان (ایرانیان و ترکان) در این اثر به طور خاص منبعث از روابط سیاسی و مناسبات قدرت (میان دول اروپایی، امپراتوری عثمانی و سلسله صفویه) در اواخر سده شانزدهم م. است.اما مناسبات خصوصی تر مثل رابطه احتمالی میان نویسندگان اثر و خانواده «شرلی» و به طور کلی مساله تامین مالی نویسندگان در آن دوره را هم باید در نظر گرفت. بنابراین، نسبت میان سفرنامه نویسی و ادبیات (نمایشی) به مثابه دو مولفه اصلی شرق شناسی در «دوران نوازیی» نیز بررسی شده است. نظریه «ادوارد سعید» مبنی بر «شرق شناسی به مثابه گفتمان استیلای غرب بر شرق»، برای تحلیل این گونه متون لازم اما ناکافی است: برای درک بهتر «کلان - روایت شرقشناسی»، بررسی روایت های کوچک در تاریخ آن - همچون متن مورد بحث در این مقاله - ضرورت دارد.

شناسایی و بررسی پایگاه های اقتصادی هنر رنسانس، به عنوان شالوده جامعه ای که اصل اساسی آن رشد آزادی فردی بود، اهمیت ویژه ای در تحلیل شکل گیری ویژگی های رنسانس دارد. هدف از این مقاله، نمایاندن نقش ویژه نظام اقتصادی عصر رنسانس در حمایت از طرح های بزرگ هنری است.دو حامی اقتصادی هنر قرون وسطی، نهاد کلیسا و اتحادیه های صنفی بودند. در دوران رنسانس، هر چند نهاد کلیسا که با قدرت یافتن مکتب اومانیسم، تضعیف شده بود، همچنان یکی از حامیان هنر به شمار می رفت، اما آثار هنری سفارش شده از سوی کلیسا، دیگر به مانند قرون وسطی یک سره با الگوهای مذهبی مطابقت نمی کرد. هنرمندان رنسانس نیز متاثر از شیوه های نوین تفکر، در شکل و محتوا به هر چه انسانی تر جلوه دادن آثار هنری روی آوردند.تضعیف قدرت کلیسا با قدرت یافتن سلطنت همراه بود. ایتالیا در آن زمان تحت حاکمیت قدرتی مرکزی نبود، گاهی پیش می آمد که پادشاهان اسپانیا و فرانسه در حمایت از هنرمندان ایتالیایی نقش مهمی ایفا کنند. همچنین در دولت شهرهای ایتالیا - چه استبدادی و چه جمهوری - حمایت مشتاقانه ای از هنر می شد. هنری که در قلمرو حکومت جمهوری شکل می گرفت، آزادی عمل بیشتری نسبت به هنری داشت که در قلمرو یک فرمانروای مستبد پرورده می شد. از همین رو بود که ریشه های رنسانس در جمهوری فلورانس پا گرفت؛ شهری که نه به دست یک فرمانروای مستبد، بلکه توسط اتحادیه ها و به صورت گروهی اداره می شد.رشد و افزایش قدرت طبقه بازرگان همراه با مفهوم ملیت در ایتالیای قرن چهاردهم، به پیدایش طبقه متوسط منجر شد. رشد این طبقه باعث شد تا خانواده های کوچک و محلی به خاندان های بزرگ و ثروتمند تبدیل شوند. این خاندانها بانی طرح های بزرگ هنری شدند. در این میان اثر هنری بیش از پیش تابع قوانین رقابت شد. رقابت بین طبقه متوسط، طبقه درباری و کلیسا در حمایت از فرهنگ اومانیستی، به ظهور طیف گسترده ای از نبوغ هنری منجر شد.

در این مقاله سعی شده تحلیلی از منظر نشانه - معناشناسی از نشانه های تصویری مربوط به تابلوی شهدا ارایه شود. موضوع مطالعه نشانه - معناشناسی معنا است. نشانه - معناشناسی به «ظاهر شدن معنا» یی که از میان شکل های زبانی دریافت شده و به بیانی دقیق تر و عینی تر به چگونگی «ظاهر شدن معنا» در لایه سطحی گفته توجه دارد. در تصاویر مورد بررسی می توان به خوبی «سیر زایشی معنا» را از لایه زیرین که در آنجا مقوله های بنیادی معناشناختی در ساختار مربعی به نام مربع معناشناسی شکل می گیرد و رویه بالاتر که در آن، ساختارهای روایی جای می گیرند و در نهایت تا لایه سطحی گفتمان را که جایگاه تجلی عینی و صوری آن مقوله های بنیادی معنایی است، مشاهده کرد. پرسش های اصلی این مقاله این است: آیا متون متفاوتی که بر اساس زمینه مشترک فرهنگی تولید شده اند می توانند در حکم متن واحد روایت در نظر گرفته شوند؟ آیا تلفیق مشترک روایتی نحوی متون مختلف (متون نوشتاری و تصویری) بیانگر ذهنیت های مشترک فرهنگی افراد است که جنبه اسطورهای پیدا کرده است؟ برای پیدا کردن پاسخی مناسب برای این پرسشها ابتدا نظریه های روایتی و گفتمانی از دیدگاه نشانه شناسی معرفی شده و سپس سعی گردید تصاویر مورد نظر بر اساس نظریه ها تحلیل شود. نتیجه این که بعضی از این تصاویر نشات گرفته از خمیرمایه فرهنگی ای است که می تواند ساحتی اسطوره ای به خود بگیرد.

از آنجا که در سال های پس از انقلاب گرایش به ریختارهای سنتی (گونه های نمایش سنتی) افزایش یافته است، شماری از نمایشنامه نویسان کوشیده اند با ترکیب یک یا چند عنصر در هر ریختار تماشاگانی (گونه تئاتری)، شکل گزینش درآمیخته (شکلی ترکیبی) ویژه خود را بیافریند. کیفیت و کمیت این جریان یکی از موضوع های مهم تاریخ و نقد ادبیات نمایشی معاصر است. در این مقاله نیز این موضوع که نقشه داستانی چگونه از گزینش درآمیختگی دو ریختار متفاوت (ریختار نمایش سنتی ایرانی و ریختار نمایش غربی) مایه و انگاره گرفته و طراحی شده، توجه نگارنده را به خود معطوف کرده است. از این رو، با در نظر گرفتن نظریه ریختارشناسی تماشاگان ایران، ریختار شماره نه: «تماشاگان گزینش درآمیزی» برگزیده و در نمایشنامه های ایرانی شناسایی و بررسی شده است.در گام نخست، سازگانی (form) و درونمایگی (content) نمایشنامه های گزینش درآمیخته سال های 1360 تا 1380 بررسی شد و در ادامه، با گزینش تعداد شایست های از این آثار، مفهوم «نقد پژوهشی» ریختار گزینش درآمیزی در ادبیات نمایشی ایران مورد توجه قرار گرفت. در واقع آنچه باعث پژوهش در نمایشنامه های گزینش درآمیخته شده، پژوهش بر بنیاد ساختمایه های سازگانی و ساختمایه های درونمایگی در ریختارهای تماشاگانی ایرانی، بخصوص ریختار تماشاگان گزینش درآمیزی بوده است، که «نقد پژوهشی» را در آثار برگزیده به همراه داشته است.ریختار گزینش درآمیزی یک نوآوری است، که به باور نگارنده پیشرفت نمایشنامه نویسی را در ایران فراهم کرده است. همچنان که آشنایی با جریان گزینش درآمیزی، ادبیات نمایشی معاصر ایران را یاری می رساند و بدون چنین شناختی این آشنایی صورت نمی گیرد و ناقص است. نقد پژوهشی نمایشنامه کوله بار بر همین روال است.

بافت تاریخی شهرها جزیی از سرمایه ملی و فرهنگی کشور هستند که نه تنها به لحاظ زیباشناختی و تداوم خاطرات جمعی و هویت بخشی شهرهای ما ارزشمند هستند، بلکه محل سکونت و معیشت میلیون ها نفر محسوب می شوند. با این حال، این بافت ها دارای ویژگی های منفی همچون آشفتگی سیما و منظر، عدم دسترسی مناسب، کمبود تاسیسات و تجهیزات شهری، آشفتگی در ساختار اقتصادی و اجتماعی و فرسودگی کالبدی ـ سازهای نیز هستند که منجر به تخلیه جمعیت زیادی از این بافت ها شده است.تحقیق حاضر با هدف شناخت و تحلیل مسایل و مشکلات بافت تاریخی شهر اردکان، در زمینه های مدیریتی، اقتصادی، اجتماعی و کالبدی انجام شده است.تحقیق بر روش تحلیلی استوار بوده و از شیوه کار اسنادی و میدانی و جمع آوری اطلاعات از طریق پرسشنامه استفاده شده است. همچنین با بهره گیری از روش های آماری و داده های موجود (به ویژه داده های سرشماری عمومی نفوس و مسکن) با تکنیک AHP (Analytical Hierarchy Process) (فرایند تحلیل سلسله مراتبی) و نرم افزارexpert choice مسایل و مشکلات شناسایی شده، تحلیل، و راهبردهای لازم برای مرمت و احیای بافت ارایه شده است.نتایج بررسی ها نشان می دهد به دلیل فقدان برنامه ریزی و ضعف مدیریت، از فرصت های مناسب در بافت استفاده نشده و با احداث شهرک های حاشیه ای و گسترش افقی بی رویه شهر (بخصوص در ضلع جنوب غرب) و ایجاد تاسیسات و زیرساخت های اصلی در شهرک ها و خارج نمودن تدریجی اداره ها از مرکز شهر، زمینه تشدید جریان ترک در بافت فراهم آمده است؛ به طوری که پس از اجرای مدل و تکنیک ذکر شده مشخص شد که 51.6 درصد از راهکارها، حفظ بافت را در مقابل تخریب بناهای قدیمی فاقد ارزش تجویز می نماید. اما با جریان تخریبی بافت و بی توجهی مدیران، در آینده راهکارهای تخریب بافت بر راهکارهای حفظ آن غلبه خواهد یافت.

فرهنگ، نظام معانی مندرج در ذهنیت و وجه ممیزه انسان از سایر موجودات است. اگر چه رفتارها و مناسک مرتبط با ازدواج، تولد، غذا خوردن و ... را همگان تحت تاثیر فرهنگ می دانند و معتقدند از جامعه ای به جامعه دیگر تفاوت دارد، اما در نگاه نخست، از دیدگاه بسیاری، مرگ امری اتفاقی و ناگهانی به نظر میرسد و گمان می کنند مرگ و مردن از هیچ الگویی تبعیت نمی کند و در همه جوامع امری یکسان است. حقیقت آن است که مرگ نیز مانند سایر رفتارهای انسانی مقوله ای فرهنگی و اجتماعی است و نه تنها می توانیم مراحل مردن را برای هر فرد در نظر بگیریم، بلکه شیوه های مرگ و مردن در اثر جامعه پذیری در فرد درونی گشته، به وی آموخته می شود. به همین جهت، شیوه های مردن در جوامع مختلف با یکدیگر تفاوت می کند. همچنین معنا و شکل های معنادار کردن آن در هر جامعه نیز در طول زمان تغییر می یابد. به عنوان مثال، زمان و مکان مردن و دلایلی که در گذشته منجر به مرگ می شدند در جوامع جدید تغییر کرده اند. افزون بر این، در جوامع جدید تلاش می شود تا آنجا که ممکن است از یادکرد مرگ و مواجهه با آن جلوگیری شود. این مساله باعث مسخ شدن تجربه مرگ و زندگی شده است؛ چرا که مرگ واقعیتی انکارناپذیر است.هدف این مقاله، معرفی رشته جدیدی است که به مرگ به عنوان موضوعی در خور بررسی علمی (نه موضوعی ماوراءالطبیعی و بیرون از حوزه شناخت بشری) و عنصری فرهنگی و اجتماعی می پردازد.

بازشناسی گرایش های تجدید حیات گرایانه در معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، فرصتی برای مطالعه و بازاندیشی در معماری معاصر ایران است. مقاله حاضر می کوشد با رویکردی بی طرفانه و به دور از ارزش داوری، آثار طراحی شده در معماری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد. نتیجه پژوهش مستند به نمونه اولیه شامل دویست اثر، و نمونه ای تفصیلی مشتمل بر پنجاه اثر، از آثار معماری معاصر ایران است.چارچوب نظری پژوهش بر مبنای ادبیات تخصصی معماری معاصر و با استناد به اندیشه های معماران مطرح تنظیم شده است. بر مبنای چارچوب تحلیل کالبدی ـ محتوایی ترسیم شده، آثار منتخب از پنج منظر تجزیه و تحلیل شدند: 1- اصول ساختار دهنده طرح، 2- مفاهیم ساختار های فضایی، 3- شکل و فرم بنا، 4- مصالح در بنا، 5- رابطه با بافت.مطالعات انجام شده گویای آن است که می توان با الهام از موفقیت ها و عدم موفقیت های کسب شده در این بناها و استناد به دستاورد های پژوهش، نمونه ای نمادین از معماری هویت گرا طراحی نمود. نمونه ای که برآیند فعالیت ها و نتیجه تلاش هایی است که گرایش های تجدید حیات گرایانه در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در عرصه معماری داشته اند.