گنبد حرم امام رضا (علیه  السلام) مهم ترین و معروف ترین نماد این مجموعه است. نمای طلای این گنبد را شاه تهماسب اول صفوی ساخت و دو تن از جانشینان وی، شاه عباس اول و شاه سلیمان آن را تعمیر و کتیبه هایی به آن اضافه کردند. علاوه بر آن، دو بار دیگر در سال 1290 ش. و 1359 ش. این نما تعمیر و مرمت شد. مقاله حاضر با استفاده از اسناد و تصاویر آرشیو آستان قدس و منابع تاریخی، به بررسی تاریخچه نمای طلا و بازسازی های آن می پردازد و ضمن بررسی مشکلات و موانع نماکاری جدید، به نحوه تاثیر این کتیبه بر کتیبه های دیگر حرم اشاره می کند.

آرامگاه شاه اسماعیل صفوی در قسمت انتهایی قندیلخانه در مجاورت گنبد الله الله در بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی قرار دارد. صندوق بسیار نفیس و ظریفی در زیر گنبد آبی رنگ از مقبره شاه اسماعیل صفوی بر روی قبر ایشان واقع است. این صندوق از نقش ها و طرح های متفاوتی با تکنیک های بسیار متنوع و زیبا در یک نظام هندسی منسجم به اجرا در آمده اند. گره های هندسی یکی از انواع نقوش به کار رفته بر روی این صندوق می باشد که در تمامی جوانب کار مشاهده می شود. این پژوهش سعی دارد تمام نقوش هندسی موجود بر روی این اثر ارزشمند را گره گشایی کرده و به نحوه ترسیم آن دست یابد. هدف تحقیق حاضر رمزگشایی از گره های هندسی به کار رفته بر روی صندوق شاه اسماعیل صفوی می باشد. سوال مطرح این پژوهش، گره های هندسی صندوق مذکور از چه روش ترسیمی پیروی کرده است و راز گره های آن در چیست؟ روش پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی بوده که با آنالیز یک اثر تاریخی به بحث و بررسی آن پرداخته می شود. جمع آوری اطلاعات به روش اسنادی و میدانی می باشد. یافته های حاصل نیز نشان می دهد که سه نوع شمسه «هشت»، «ده تند» و «دوازده تند» در تمامی جوانب کار با ترکیب بندی های متفاوت دیده می شود. که شمسه «ده تند» به مراتب کاربرد بیشتری در اجرا دارد. نوع تقسیم بندی فضای کلی کار و همچنین نوع آلت هایی که با گره های نامبرده، ایجاد شده در تمامی جوانب آن متفاوت از هم می باشند. با وجود تنوع و تعدد گره ها در کار، یک وحدت و انسجام خاصی در قسمت های مختلف صندوق ایجاد شده است. گره های بکار رفته بر روی این صندوق موقع ترسیم در یک چهارم دایره، شمسه آن ها ترسیم شده و در قاب واگیره مربع یا مستطیل البته براساس نوع گره قسمت های دیگر آن نیز ترسیم می شود. در حالت کلی شمسه ها با ستاره پنج پر و یا آلت ترقه شکل می گیرند. بخش های مختلف این صندوق در مکعب مستطیل بالایی و پایینی که هر کدام مانند یک تابلو با نقوش متعددی مثل اسلیمی ها، ختایی ها و کتیبه که در بستری از نقوش هندسی با رنگ های خاصی به اجرا درآمده اند و به نوعی ویژگی های هنری ایرانی-اسلامی را به نمایش گذاشته اند.

”جادو“ به معنی عام واژه، به مجموعه گسترده ای از آداب و کنش های زبانی اطلاق می شود که بخشی از جامعه با توسل به آن ها به طور مستقیم یا به واسطه عاملان می کوشند برای دغدغه های زندگی خود پاسخی بیابند. ارزش بررسی مجموعه آثار عامیانه ای که از دوره صفوی به زبان فارسی منتشر شده است، در این است که ما را با عوامل هراس و نگرانی های بخش وسیعی از جامعه ما آشنا می سازد. چاره جویی های غریب برای رویارویی با طیف وسیعی از موارد استیصال فردی و گروهی، از آفت و بیماری گرفته تا جنگ و صلح، بیانگر شیوه ای است که برای مقابله با دشواری ها در پیش گرفته می شود. مطالعاتی که از قرن نوزدهم تا امروز در فرانسه در این باره انجام گرفته است، نشان می دهد که ”سحر“، به عنوان زیر مجموعه ”جادو“، در گروه های روستایی غرب اروپا رواج داشته و دارد که عامل اساسی آن، فقر و فلاکت است. این پدیده ها را به شکل های مختلف در همه جوامع بشری می یابیم، اما شاید بتوان در چشم اندازی کلی چنین گفت که آداب و کنش ها در جایی بیشتر پرخاشگرانه و خشونت آمیزند (جادوی سیاه) و در جای دیگر، بیشتر به منزله تمهیداتی است برای حفاظت و حراست و مصونیت از بلایا (جادوی سفید).

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

قدرتمند شدن صفویه توسط پادشاهانی مثل شاه عباس اول باعث اتحاد سیاسی کشور، رونق تجارت، امنیت جاده ها و درنتیجه بازرگانی شد. در این میان، یزد با قدمت چند هزار ساله در نساجی، در دوره صفویه بزرگترین طراح پارچه در تاریخ ایران یعنی غیاث الدین نقشبند یزدی را پرورش داد. حمایت حکومت مرکزی از کارگاه های نساجی موجب رونق اشتغال در صنعت نساجی شد و طراح برجسته ای همچون غیاث الدین نقشبند یزدی که در تاریخ نساجی ایران کم نظیر بود، ظهور یافت. او با عزیمت به اصفهان و ریاست بر کارگاه های سلطنتی به عنوان برجسته ترین طراح پارچه در تاریخ نساجی ایران شهرت یافت. در عصر صفوی دو ابتکار فنی در طراحی و بافت پارچه چندتایی و مخمل رخ داد که غیاث برجسته ترین استاد هردوی آن ها بود و یزد در تولید انواع منسوجات مثل زری، ترمه و.. شهره خاص و عام بود. تحولات در نساجی در این دوره این سوال را مطرح می نماید که: تحولات نساجی در یزد و نقش هنرمندان یزدی در این عصر چگونه توصیف شده است؟ محصولات و دست آوردهای این تحولات در کشور و در یزد چه بود؟ تبین فرضیات مطرح توصیفی- تحلیلی مبتنی بر آثار اسنادی و کتابخانه ای می باشد.

زمینه و هدف سفرنامه های خارجی حاوی اطلاعات مهمی در خصوص تاریخ ایران از عصر صفوی به بعد می باشد. تبیین رویکرد و دیدگاه این سفرنامه ها در خصوص موضوعات اجتماعی و بهداشتی چندان مورد توجه قرار نگرفته است. هدف مقاله حاضر بررسی وضعیت بهداشت و سلامت در عصر صفوی از دید سفرنامه های خارجی است. روش مقاله حاضر توصیفی تحلیلی بوده و از روش کتابخانه ای استفاده شده است. ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متن، صداقت و امانتداری رعایت شده است. یافته ها: از دید سفرمانه های خارجی، در دوره صفوی، بهداشت عمومی و سلامت شهروندان در وضعیت مناسب و مطلوبی قرار نداشته است. از منظر سلامت، طاعون، وبا، تب و سیفلیس از مهم ترین امراض مردم در این دوره بود. راه درمان منطقی و علمی نیز در مواجه با این بیماری ها وجود نداشت. درمان و علوم طبابت و موارد مرتبط با آن در دوره صفوی، ترقی خاصی نداشت. بهداشت عمومی نیز در سطح پایینی قرار داشت و درمانگاه ها و امکانات و وسایل مرتبط با آن چندان مورد توجه دولت نبوده است. شهرها و محلات از نظر بهداشتی در سطح پایینی قرار داشتند و زباله ها موجود در آن ها سبب عفونت هوا و بیماری می شد. نتیجه گیری: وجود امراض متعدد و عدم مقابله با آن ها به این دلیل بود که علوم تجربی از این بخت و اقبال بی بهره بوده و به جایگاهی والا دست نیافتند و بهداشت عمومی نیز در سایه کوتاهی دولت وضعیت مناسبی نداشت.

پس از دوران ثبات نسبی و اقتدار سیاسی دوره شاه عباس دوم 1052-1077، ق/1642-1666م حکومت صفوی وارد دوره ای از تحول سیاسی با اتکاء به دولتمردانی ناتوان و بی کفایت گردید که تدبیری جهت برون رفت از بحران سیاسی و اقتصادی نداشتند. اگرچه با روی کار آمدن شیخعلی خان زنگنه 1079-1100ق بار دیگر بارقه های امید و روشنایی و شوکتمندی بر سپهر سیاست ایران ظاهر شد. . . پژوهش حاضر با هدف بررسی سیاستهای راهبردی شیخعلی خان زنگنه در ابعاد داخلی و سیاست خارجی صفویان، در دوره شاه سلیمان 1077-1105ق/1666-1694م، برمبنای مطالعه تاریخی و با روش توصیفی-تحلیلی به این پرسش پاسخ دهد، که با توجه به افول و انحطاط سیاسی و نابسامانی اقتصادی دولت پس از شاه عباس دوم، شیخعلی خان زنگنه با اتخاذ چه سیاستهای راهبردی توانست دولت صفویان را از ورطه فلاکت سیاسی و بحران اقتصادی نجات دهد.؟ فرضیه اصلی پژوهش آنست که وی با انجام اصلاحات مالی(توجه و تاکید به ظرفیت های تولید داخلی نظیر محصولات کشاورزی، اقدامات در راستای افزایش ارزش پول ملی)، اصلاحات نظامی(افزایش توان رزمی ارتش صفوی)، اصلاحات در زمینه سیاست خارجی(تثبیت امنیت مرزها، ایجاد سیاست موازنه درمیزان نفوذ قدرتهای اروپایی) توانست اقدامات موثری در راستای آرامش سیاسی و رفاه اقتصادی ایران دوره صفوی به انجام رساند.

آق قویونلوها، زمانی که مغولان بر آناتولی استیلا یافتند، به همراه مغولان در شرق این سرزمین مستقر شدند. با ضعیف شدن حکومت مغولان در آسیای صغیر در قرن هشتم هجری، آق قویونلوها گروهی فعال بودند که به عرصه سیاست قدم گذاشتند و حدود یک قرن بعد، در ناحیه ای که مرکز آن دیار بکر بود، زیر سایه فعالیت و کاردانی رهبرشان، قراعثمان، حکومتی را بنیاد نهادند. هرچند قرایولوک عثمان، موسس حکومت آق قویونلوها در دیار بکر، اتحادیه خود را از گم نامی به سطح یک قدرت مطرح در منطقه آناتولی شرقی درآورد، این اوزن حسن بود که طی حدود بیست سال حکومت موفقیت آمیز با اجرای عملیات نظامی علیه حکومت های داخل ایران و قدرت های مجاور آن همراه با فعالیت های دیپلماسی، و نیز جلب حمایت فرقه متنفذ صفوی، توانست تقریبا بر همه ایران مسلط شود. اوزن حسن از همان ابتدای قدم گذاشتن در راه کشورستانی سعی کرد از همه عناصر مشروعیت بخش معمول آن زمان برای بر حق نشان دادن حکومت آق قویونلوها بهره بگیرد. بنابراین، در مقاله حاضر سعی شده است تا ضمن شناخت مبانی مشروعیت این دودمان، به تاثیر این عناصر مشروعیت بخش در «نشان» اوزن حسن، برای فرمان روایی یادگار محمد تیموری بر خراسان، توجه شود و از این طریق تحول مبانی مشروعیت حکومت آق قویونلوها در واپسین سال های قبل از برآمدن دولت صفویه بیان شود. البته در این بررسی دیدگاه های جلاالدین دوانی و فضل الله بن روزبهان خنجی درباره مشروعیت سلاطین این دودمان هم مد نظر قرار گرفته است.

رشد چشمگیر سفر شیفتگان امام هشتم (ع) به مشهد مقدس، به خصوص از دهه 80 روندی فزاینده داشته است، به گونه ای که هیچ یک از مسائل و مشکلات اقتصادی که جامعه با آن دست و پنجه نرم می کند، نتوانسته است جلو این رشد چشمگیر دل باختن در راه زیارت را بگیرد یا حتی ثابت نگاه دارد. هرساله شاهد هستیم که بر تعداد زائران بارگاه رضوی در سفر به مشهد به شیوه های گوناگون به خصوص در ایام مذهبی (اعیاد و سوگواری ها) افزوده می شود. یکی از جلوه های زیبای سفر به قصد زیارت با خلوص نیت را می توان در سفر زائران پیاده از سراسر کشور در دهه پایانی ماه صفر بازیافت که عاشقان زیارت حضرت ثامن الحجج (ع) با پای پیاده در راه زیارت گام می نهند و با تاب آوردن سختی های مسیر تا سرمنزل مقصود، ارادت خود را به امام رضا (ع) به نمایش می گذارند و شکرگزار آن هستند که توفیق زیارت را نصیب شان کرده است، چراکه بدون طلبیدن معشوق، عاشق را پای سفر نیست. اگرچه به یقین نمی توان نخستین زائر پیاده حرم رضوی را مشخص نمود اما متون تاریخی، شاه عباس صفوی را نخستین زائر بارگاه منور امام رضا (ع) در چهار قرن پیش معرفی می کنند. در این مقاله برای نخستین بار با بررسی مطبوعات 160 سال اخیر ایران، نخستین تصاویر و اخبار محدود تشرف زائران پیاده به حرم مطهر امام رضا (ع) ارائه شده است.