مقالة حاضر در چارچوب نظریة استعارة مفهومی و طرحواره های تصوری، دو مفهوم قرآنی شیطان و ابلیس که مفاهیمی انتزاعی و غیرِ قابل ادراک حسی انگاشته می شوند، را بر پایه مقولة حرکت-به عنوان یکی از رایج ترین حوزه های شناختی تجربه-مورد بررسی قرار می دهد. هدفِ پژوهش، دست یابی به درکی عمیق و جامع از این مفاهیم قرآنی است تا با بهره گیری از روشی علمی در مطالعات تفسیری مدل مفهوم سازی قرآن در تبیین جایگاه شیطان/ابلیس در نظام هدایت/گمراهی نمایانده شود. پس از استخراج آیه های مشتمل بر کلیدواژه های شیطان و ابلیس، افزودن آیات مرتبط به صورت دستی و استخراج آیاتی که حرکت در آن ها وجود دارد، پیکره ای مشتمل بر 78 رویداد حرکتی و 107 آیه به دست آمد. بررسی پیکره موردِ اشاره نشان داد که نافرمانی و تنزل درجه شیطان به صورت خروج از مسیر، حرکت از بالا به پائین و از مکان مشخص به نامشخص تحت تأثیر نیروی خدا که نشان دهنده حرکت از وضعیت مطلوب به نامطلوب بوده، مفهوم سازی شده است. شیطان به صورت موجودی که در مسیر مانع ایجاد می کند، انسان را تکان می دهد، او را از مسیر منحرف و از بالا به پائین پرتاب می کند، به عنوان جزئی از کلان استعاره [بندگی خدا، قرار داشتن در یک مسیر است] مفهوم سازی شده است. بر مبنای استعاره دانش بنیاد [شیطان پیامبر است] پذیرش وسوسه شیطان به صورت حرکت به دنبال مقصدی متحرک در مسیری لغزنده به سوی هدفی نامشخص مفهوم سازی شده است. اگرچه در حرکت شیطان و پیروانش در دنیا مقصد برجسته سازی نشده، در آخرت به سمت مقصد مشخص (عذاب و جهنم) است.

این مقاله با هدف شناسایی راهبرد قرآن در مقابله با جریان نفوذ تدوین شده است که با استفاده از روش مطالعه استقرائی و تحلیل محتوای استدلالی در قرآن نتایج زیر بدست آمده است، نفوذ جریان دو طرفه ای است که به تناسب اهدافش مثبت و منفی است از نظر قرآن، نفوذ منفی جریانی علیه حق به رهبری ابلیس استکباری است. نفوذی ها همان راه و روشی را در پیش می گیرند که ابلیس مستکبر در پیش گرفت و بر آن است تا انسان را از مسیر حق و عدالت بیرون برد و غفلت از یاد خدا، تمایل به سبک زندگی غیر اسلامی و دنیا گرایی و بی بصیرتی عناصر مقوم نفوذپذیری منفی هستند. شیطان، به عنوان ابتدایی ترین شکل نفوذ، که در جنت آدم اتفاق افتاد، شروع این حرکت را کلید زد. آنجا که شیطان با هدف تغییر رویکرد فرمانبرداری آدم، موضوع خلد جاوید و ملک شدن آدم و همسرش را با شیوه وسوسه و با هدف ایجاد شبهه در وهله اول و هدف هبوط آدم از موقعیتش نزد خدای متعال در مرحله دوم، صورت داد و از آن پس، شیوه دیگری را در پیش گرفت که قرآن کریم از آن به عنوان خطوات شیطان نام می برد، که ویژگی بارز این شیوه نفوذ، تدریجی بودن آن است. حصار فرهنگی راهبردی است که قرآن برای مقابله با خطوات شیطانی تبیین کرده است. خاستگاه این راهبرد عقلانی است که در آن میان عقل و قلب هماهنگی برقرار است که با ارسال پیامبران و اوصیای الهی آن را عینیت داده است. بندگان خدا با تقویت خداباوری، داشتن علم نافع، بصیرت دینی، پذیرش هدایت و الگوهای الهی، باور به رسالت و خط امام، استقامت بر گفتمان دینی و داشتن سبک زندگی برخاسته از آموزه های قرآن خواهد توانست از آماج تیرهای نفوذ شیاطین جنی و انسی مصون بماند.

چکیده عربی:اللغة العربیة تنظر إلی الموجودات نظرة عامة، أولا، ثم تعید النظر إلیها کرة أخری فتقسمها إلی مذکر و مؤنث. و قد خلت صیغة العموم من علامات، و کذا صیغة المذکر، و اختصت بذلک الأمر صیغة المؤنث. إذن، فاللغة العربیة تستخدم ثلاث صیغ فی تعاملها مع الأشیاء، صیغة عامة تشمل المذکر والمؤنث تستخدم عند اجتماعهما خالیة مما یمیزها، لأن العربیة دقیقة فی هذا المجال، وصیغة خاصة بالمؤنث (مع علامات التأنیت)، وصیغة خاصة بالمذکر (بدون علامات)، أی أن المذکر یستخدم صیغة العموم الخالیة مما یمیزها، و لابد من وجود قرائن معنویة أو لفظیة أو سیاقیة تنص أو تشهد للمذکر بذکوریته، و إن انعدمت فالمعنی هو صیغة العموم.هناک استعمالان آخران لصیغة العموم، الأول هو الکلمات المبهمة التی لا تتضح جنسیتها إلا بعد الاستعمال، نحو کلمة شیء أو العدد، والثانی هو الکلمات التی لیس لها جنس معین، و لو کان افتراضیا، کالملائکة والجن و إبلیس و الشیطان و جبریل و میکائیل و عزرائیل والباری تبارک و تعالی، أو ما نستطیع تسمیته (ما فوق الجنسیة).لذا یمکننا القول: إن صیغة العموم فی العربیة نستخدمها لثلاثة أمور: الأول هو اشتراک المذکر والمؤنث، والثانی هو عدم وضوح أی منهما، والثالث هو کون الکلمة خارج حدود الجنس و لا تنطبق علیها قوانینه.   چکیده فارسی:از نظر جنسیت در زبان عربی دو نگرش به ماهیت اشیا وجود دارد: نگرش اول عام و کلی است، و در نگرش دوم، آنها به دو دسته تقسیم می شوند: مذکر و مونث. مذکر خالی از نشانه است، اما مونث دارای نشانه می باشد، در نتیجه در زبان عربی اشیا دارای سه شکل هستند: صیغه عام یا کلی که شامل مذکر ومونث و خالی از نشانه است، دوم: صیغه مونث (با نشانه های تانیث)، و سوم، صیغه مخصوص مذکر (بدون نشانه). به دیگرعبارت، مذکر از صیغه عموم که خالی از نشانه است استفاده می کند، ولی باید قرائنی لفظی یا معنوی و یا سیاقی، که گواهی دهند منظور صیغه مذکر است نه صیغه عموم، باشد، در غیر این صورت صیغه عموم، منظور می گردد.علاوه بر حالت اول (مشترک بودن مذکر و مونث)، دو حالت دیگر استفاده از صیغه عموم وجود دارد. یکی کلمات مبهم که جنس آنها قبل از به کارگیری در جمله آشکار نمی شود، مانند کلمه شیء یا اعداد. و دیگری کلماتی که جنس مشخصی ندارند، مانند ابلیس، شیطان، جن، جبرئیل، عزرائیل، میکائیل و خداوند تبارک و تعالی، یا به عبارتی دیگر (ما فوق جنسیت). نتیجه اینکه صیغه عموم در عربی سه حالت دارد: اول دربرگیرنده مذکر و مونث به طور مشترک، دوم عدم وضوح هیچ یک از آن دو (مذکر و مونث)، و سوم کلماتی که فوق جنسیت هستند.

ادبیات عرفانی حوزه ای وسیع و گسترده از رمزپردازی را پیش چشم خواننده رمزجو می گشاید. خاصیت رمز، دوسوگرایی آن است. رمزهای عرفانی از دو ساحت متقابل آسمانی و زمینی برخوردار هستند. واژه زن در ادب فارسی از کلمه هایی است که دست مایه رمزپردازی و سمبولیسم قرار گرفته است. مقاله حاضر تلاش می کند تا وجوه مختلف این سمبولیسم را مطالعه کند. میدان این مطالعه، شعر و نثر عرفانی است. از مجموعه شعر عرفانی، اشعار مولانا جلال الدین را در دیوان و مثنوی مطالعه کرده ایم. جز او از آثار سنایی غزنوی و عطار هم سود جسته ایم. در حوزه نثر عرفانی کتاب تذکره الاولیا و صفه الصفوه را مطالعه نموده ایم، اما به مناسبت از کتاب هایی چون کشف الحقایق نسفی هم سود برده ایم. روش تحقیق، تحلیل محتوا است. در این راستا آثار عرفانی را مطالعه و از آن ها نمونه برداری کرده ایم. در پایان، مقایسه ای تحلیلی بین ادب عرفانی فارسی و عربی و شعر ابن عربی و نگاه او نسبت به زن انجام شد و نیز بعضی از جلوه های واژه زن را با مفهوم آنیما در روان شناسی یونگ تطبیق دادیم. نتیجه این مطالعه نشان می دهد که در رمزپردازی واژه زن در ادبیات فارسی و سمبولیسم استفاده از این واژه فاصله ای بسیار، از ملکوت تا ملک و از عرش تا فرش، وجود دارد. نمادپردازی این واژه گاهی نمایشی ابلیس وار از زن ارایه می دهد و او را سرمنشا گناه و خطا می داند که بشریت تحت تسلط بدخویی های اوست. از سوی دیگر، نمادپردازی الهی این واژه آن را تا حد توحید و یکی شدن با خداوند بالا می برد. زن، نمونه تجلی حق و در شکل عروس های شعری یا مادر طبیعت و جهان ظاهر می شود. این سمبول دوم زیباترین تصویرهای ممکن را از زن ارایه می دهد. درست بر خلاف تصویر پیشین زن که گمراه کننده و مضل است، در این جا زنانی در سیمای دختر ترسا و لیلی، هادی و راهنمای سالک به سوی حقیقت حق می شوند.

                    اعوذ بالله من الشیطان الرجیم        فاذا قرات القرآن فاستعذ بالله من الشیطان الرجیم                        اعوذ بالله السمیع العلیم                            من الشیطان الرجیمجبرئیلا با پیمبر گوزما                    چونکه خواهی خواند آیات مرااز شـر ابلیس دون باید پناه             خود بری در سایه لطف الاهبرخدایی که سمیع است و علیم     می پناهم من زشیطان رجیمدر عرف لغت و زبان، استعاذه را چه معناست؟ و در عرف شرع چه حکم و مجراست؟ و آیات و اخبار آن کدام است؟ و پیش از تلاوت قرآن امر بر قرائت آنست یا بعد از آن؟ آیا قرات آن مستحب است یا واجب و خواندن و نوشتن آن چه نتیجه و اثری در دل نویسنده و خواننده دارد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

مکتب روان شناسی یونگ بر اساس مفهوم ناخودآگاه ذهن بشر بنا شده است. محتویات و ذخایر بخش ناخودآگاه جمعی ذهن انسان «کهن الگو» نام دارد که طبق نظر یونگ معمولا به شکلی ناخواسته و با زبانی نمادین از طریق خودآگاه ذهن، در فرهنگ های اقوام مختلف جهان نمودار می گردد. اسطوره ها، رویاها، ادبیات، هنر، دین، کشف و شهودهای عرفانی، بستر مناسبی برای تجلی این تصاویر و مفاهیم کهن هستند. آثار عرفانی برخاسته از روح و ناخودآگاه ذهن صاحبان خود، به سبب دریافت کمالات و ادراکات باطنی عرفا، برای بررسی کهن الگوها از اهمیت ویژه ای برخوردارند. حدیقه سنایی یکی از آثار ارزشمندی است که موضوع آن توحید، عرفان و اخلاق است و پیام آن دعوت به درون بینی است. فضای عارفانه و رمزآمیز حاکم بر حدیقه، تاثیرپذیری از اساطیر، وجود شعرهای روانی، به ویژه قلندریات و شطحیات و طامات، تعلیم مقاصد صوفیه از راه خیال انگیزی و شاعری، درآمیختن مضامین عارفانه و عاشقانه، برای اولین بار به وسیله سنایی به عنوان پیشرو شاعران عارف، این اثر را برای بررسی کهن الگویی حائز اهمیت می سازد. تحقیق حاضر با هدف تحلیل محتوایی و بررسی تطبیقی کهن الگوها بر اساس نظریه یونگ در حدیقه صورت گرفته است و رابطه آرا و عقاید یونگ را با عرفان و تصوف ایرانی در منبع موثقی چون حدیقه بیان می کند. همچنین وجوه شباهت و اختلاف دیدگاه یونگ و سنایی را یادآور می شود. در پایان، با بررسی کهن الگویی دو حکایت، نمود و تجلی مضامین کهن الگویی را در گونه های ادبی چون شعرهای غنایی و حکایت های عارفانه کوتاه، خاطرنشان می سازد. یافته ها نشان می دهد که سنایی در شعرهای روانی خود که حاوی مکاشفات عارفانه اوست، تحت تاثیر ناخودآگاه جمعی قرار گرفته و برای بیان مقاصد عرفانی از مفاهیم کهن الگویی بهره فراوانی برده است. در نهایت نتیجه می گیریم نمادها و مضامین کهن الگویی که گاه معنایی قدسی به خود می گیرند، علاوه بر تاثیرگذاری در درک این گونه اشعار، خواننده را به سوی تعالی و کمال رهنمون می سازند.