از نظر جغرافیایی به باریکه ای از آب ، تنگه گفته می شود. تنگه دو دریـای مجـاور را بـه طور طبیعی به یکدیگر متصل می کند. تنگه هرمز یکی از آبراه هایی است کـه خلـیج فارس و دریای عمان را به هم وصل کرده است.
حدود 60 درصد ذخایر شناخته شده نفت خام جهان در منطقه خاورمیانه قرار گرفته است. به همین دلیل اتفاقات این منطقه برای اقتصاد جهانی, حایز اهمیت است. تنگه هرمز گلوگاه صادراتی 90 درصد نفت کشورهای حاشیه خلیج فارس و تامین کننده 40 درصد نفت جهان است.
محتوای مقالات فارسی مرتبط با تنگه هرمز را میتوان در ده محور اصلی دستهبندی کرد:
1. اقتصاد انرژی و نفت
- حدود 60 درصد ذخایر نفت جهان در خاورمیانه و 90 درصد صادرات نفت حاشیه خلیج فارس از تنگه هرمز انجام میشود.
- تقاضای جهانی برای نفت صادراتی از تنگه هرمز بیکشش است؛ افزایش قیمت در کوتاهمدت درآمد صادرکنندگان را افزایش اما در بلندمدت به کاهش تقاضا و درآمد منجر میشود.
- تلاش کشورهای غربی برای چندگانهسازی مجاری صدور نفت بهمنظور کاهش وابستگی به تنگه هرمز، اهرم استراتژیک ایران را تضعیف میکند.
2. ژئوپلیتیک و امنیت
- ایران خواهان امنیت مشارکتی منطقهای و بازدارندگی در برابر قدرتهای فرامنطقهای (بهویژه آمریکا) است.
- روابط ایران و عمان حول محور ژئوپلیتیک تنگه هرمز شکل گرفته و علیرغم روابط عمان با آمریکا و اسرائیل، روابط دو کشور حسنه باقی مانده است.
- رقابت ایران و عربستان سعودی در حوزههای سیاسی-امنیتی و اقتصادی از مهمترین مؤلفههای بحرانزا در منطقه است.
- تهدید ایران به بستن تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار بر آمریکا و متحدانش مطرح است.
- بحث درباره عدم امکان بیطرفی ایران به دلیل موقعیت راهبردی و ایدئولوژی انقلاب اسلامی مطرح شده است.
3. اقیانوسشناسی فیزیکی
- گردش آب در تنگه هرمز بهگونهای است که آب دریای عمان از سطح وارد خلیج فارس شده و آب شورتر خلیج فارس از اعماق خارج میشود (تبادل ترموهالینی).
- مدلسازی سهبعدی هیدرودینامیکی نشان میدهد نیروی جزر و مد در مقایسه با باد و اختلاف چگالی نیروی غالب است.
- پدیده انگشتان نمک (Salt-fingering) در بخش شرقی تنگه هرمز تقویت میشود و بر انتشار صوت تأثیر میگذارد.
- جزر و مد درونی با طول موجهای 10 کیلومتری در خلیج عمان شکل میگیرد.
- امواج بادپناه در تنگه هرمز به دلیل کمعمقیهای فراوان شبیهسازی شدهاند.
4. زمینشناسی و تکتونیک
- گنبدهای نمکی مدفون در تنگه هرمز با استفاده از دادههای لرزهای و چاهها شناسایی شدهاند (17 گنبد نمکی).
- سامانههای گسلی با تلفیق نشانگرهای لرزهای و شبکههای عصبی مصنوعی شناسایی شدهاند.
- زمینلرزه 1384 جزیره قشم و پسلرزههای آن تحلیل شده است.
- مراحل تکامل حوضه رسوبی تنگه هرمز از باز شدن نئوتتیس تا کوهزایی زاگرس بررسی شده است.
5. زیستشناسی دریایی و اکولوژی
- فیتوپلانکتونها (92 گونه) و داینوفلاژلهها (99 گونه) در تنگه هرمز شناسایی شدهاند.
- نانوپلانکتونهای آهکی و گونه *Braarudosphaera bigelowii* بررسی شدهاند.
- لار و ماهیان در جزیره هنگام (20 درصد خانوادههای Gobiesocidae، Bothidae، Blenniidae و...) شناسایی شدهاند.
- شکوفایی جلبکی (کشند قرمز) و عوامل محیطی مؤثر بر آن (دما، شوری) تحلیل شده است.
- پرندگان آبزی تالابهای کلاهی و تیاپ (96 گونه) بررسی شدهاند.
- جنگلهای مانگرو (حرا) در حوزه کولقان-تیاب-کلاهی و خورخوران از نظر ساختار و تغییرات مطالعه شدهاند.
6. شیمی دریا و آلودگی
- هیدروکربنهای آروماتیک حلقوی (PAHs) در رسوبات تنگه هرمز با غلظت 72 تا 192 نانوگرم بر گرم اندازهگیری شده و منشأ پایرولیتیک دارند.
- نیکل در رسوبات بیش از حد آستانه است اما بخش قابل دسترس زیستی آن کم بوده و خطر جدی برای کفزیان ندارد.
- کلروفیل-آ و اکسیژن محلول رابطه مستقیم دارند و شکوفایی جلبکی در مناطق مرکزی و شمالی تنگه بیشتر است.
7. ژئومورفولوژی ساحلی و فرسایش
- تغییرات خط ساحلی طی 47 سال (1972 تا 2019) نشاندهنده پیشروی به سمت دریا (رسوبگذاری بیش از فرسایش) است.
- پیچانرودهای دلتایی ناپایدارترین عوارض هستند و تغییرات از بالادست به قاعده دلتا افزایش مییابد.
- فرسایش و تولید رسوب در حوضههای آبریز منتهی به تنگه هرمز برآورد شده است.
- پیکانهای ماسهای دریای عمان طی دورههای مختلف جابهجا شدهاند.
8. هواشناسی و مدلسازی
- میدان باد تنگه هرمز تحت تأثیر دورپیوندها (النینو، اطلس شمالی، دوقطبی هند) قرار دارد.
- مدلسازی امواج با SWAN و WRF بهبود قابل قبولی در پیشبینی نشان داده است.
- شبکههای عصبی با تبدیل موجک برای پیشبینی جریانهای سطحی استفاده شدهاند.
- انتشار صوت در آب کمعمق و تأثیر انگشتان نمک بر آن بررسی شده است.
9. مطالعات کاربردی و فناورانه
- هشدار زودهنگام زلزله در جنوب ایران با پارامترهای مربوطه
- پایش ترافیک دریایی در دوران کرونا با تصاویر راداری
- سنجش از دور (Landsat, Sentinel-2, MODIS) برای پایش کلروفیل، دمای سطح آب، تغییرات مانگرو و آلودگی.
- مکانیابی قفسهای پرورش ماهی
- شبیهسازی رواناب آبخیز سد استقلال میناب با روشهای دادهکاوی.
10. توسعه پایدار و گردشگری
- ارزیابی خورهای شرق تنگه هرمز و روستاهای ساحلی سیریک برای توسعه گردشگری.
- شناسایی تهدیدات آلودگی محیط ساحلی شهرستان سیریک (گردشگری، پرورش میگو، حملونقل دریایی، پسماند، رودخانهها) حدود 66 درصد منطقه در سطح تهدید متوسط تا بسیار زیاد قرار دارد.
- پدافند غیرعامل و مکانیابی مراکز جمعیتی در شمال تنگه هرمز
جمعبندی کلی مقالات مرتبط با تنگه هرمز
مقالات مرتبط با تنگه هرمز ، طیف وسیعی از موضوعات شامل زیست شناسی، جغرافیا، علوم سیاسی، زمین شناسی ، فیزیک و محیط زیست را تشکیل می دهد . تنگه هرمز بهعنوان یک اکوسیستم چندبُعدی (ژئوپلیتیکی-اقتصادی-اکولوژیکی-زمینشناختی) در مقالات فارسی است .
خلاصه ای از محورهای اصلی در مقالات مرتبط با تنگه ی هرمز در جدول زیر ملاحظه می شود.
|
محور
|
تمرکز اصلی
|
|
اقتصادی
|
اهمیت تنگه در صادرات نفت و تأثیر قیمت بر درآمد صادرکنندگان
|
|
امنیتی
|
رقابت ایران و قدرتهای فرامنطقهای، اهرم هرمز
|
|
فیزیکی
|
گردش آب، جزر و مد، امواج درونی، انگشتان نمک
|
|
زیستی
|
فیتوپلانکتون، مانگرو، شکوفایی جلبکی، پرندگان
|
|
زیستمحیطی
|
آلودگی PAH و نیکل، تهدیدات ساحلی
|
|
زمینشناختی
|
گنبدهای نمکی، گسلها، تکامل حوضه
|
|
فناورانه
|
سنجش از دور، مدلسازی عددی، شبکههای عصبی
|
منابع:
جعفری ولدانی، اصغر. (1389). ژئوپلیتیک تنگه هرمز و روابط ایران و عمان. پژوهشنامه علوم سیاسی، 5(3 (19))، 35-67. SID. https://sid.ir/paper/115906/fa
رهبر، فرهاد، و محمودرباطی، مهدی. (1389). بررسی میزان وابستگی کشورهای صنعتی به نفت صادراتی از تنگه هرمز به وسیله تخمین تابع تقاضا برای نفت منطقه خلیج فارس. تحقیقات اقتصادی، 45(91)، 99-119. SID. https://sid.ir/paper/11889/fa
افشردی، محمدحسین. (1391). شناسایی ظرفیت های حقوقی محدودکننده تحرکات نظامی نیروهای فرامنطقه ای در هوا و آب های خلیج فارس. راهبرد دفاعی، 10(39)، 113-152. SID. https://sid.ir/paper/194413/fa