اگر بناها باعث جدایی ما از طبیعت می شوند تا از سویی ما را از بعضی عوامل طبیعی حفظ کنند و از سوی دیگر در جای خود گویای قلمرو انسانی تر باشند و اگر این خصوصیت باعث می شود تا کالبدمان در یک شکل ثانوی و بیگانه قرار گیرد که گرچه مطلوب نظرمان بوده است، اما کیفیتی سرد و مصنوعی دارد. این جاست که عنصر آب با نقش حساس خود ما را دوباره به طبیعت پیوند می زند. انواع متنوع آب نماها، فواره ها و نهرهای آب، ظرایف معماری را چون حلقه های یک زنجیر در یک شبکه ارتباطی به یکدیگر پیوند می زنند و در هم منعکس می کنند، گویی پل ارتباطی بین قطعات از هم جدایی است که معماری پدید آورنده آن هاست. در همه ادوار، معماران ما آب را در مجموعه های خود وارد می آردند و گنجینه ای از خصوصیات فیزیکی و مذهبی را به خدمت می گرفتند تا معماری آنان از غنای بیشتری برخوردار باشد.در این میان در معماری مناطق کویری ایران، آب عنصر حیات و ادامه زندگی وابستگی شدیدی به وجود آن داشته است، لذا معماران، با زیرکی و ذکاوت، ترفندهایی خاص در آفرینش و خلق ناصر معماری گوناگون و گاها منحصر به فرد، به کار گرفته اند تا موجبات آسایش و راحتی زندگی انسان کویری را فراهم آورند که ساکنان این نواحی به دور از گرمای طاقت فرسای تابستان های کویر، به زندگی و انجام فعالیت های روزمره در محیطی خنک و لذت بخش بپردازد.یکی از این گونه های کالبدی معماری که با استفاده از عنصر آب، در شهر کویری کاشان شکل گرفته است، حوض خانه می باشد. در این شهر تاریخی و مذهبی نوع خاصی بنای مسکونی وجود دارد که در مسیر حرکت آب قنات هایی که از شهر عبور می آرده اند، ساخته می شده و در تابستان ها، به عنوان یک خانه ییلاقی مورد استفاده قرار می گرفته اند. این نوع ساختمان که به حوض خانه موسوم است، مستقل و جدا از خانه های مسکونی احداث می گردیده و با این خصوصیات و کاربری فقط در کاشان وجود داشته (و تعدادی از آن ها، هنوز هم وجود دارند) و منحصرا در ماه های گرم سال مورد استفاده قرار می گرفته، در سیر و تحول توسعه هنر یا صنعت معماری ابداع شده است.این نوع بنا، به عنوان یک مکان مسکونی، آن هم به صورت منفک و مجزا از خانه ها و عمارات مسکونی، پدیده ای است که فقط در شهر کاشان و بعضی از آبادی های نزدیک و تقریبا چسبیده به شهر؛ مانند فین علیا و فین سفلی، به وجود آمده است و در هیچ یک از شهرها و آبادی های مجاور آشان و یا دیگر شهرهای حاشیه آویر، وجود چنین بناهایی با مشخصه ای که در کاشان وجود دارد، شناخته نشده است.داشتن عمارت حوض خانه، یکی از علایم و نشانه های تشخص و تعیین هم به شمار می آمده است و لذا افرادی که از نظر مالی توان ساخت چنین بنایی را می یافته اند، به لحاظ ابراز وجود و پیدا آردن شخصیت اجتماعی و سرشناس شدن د ر جامعه، مبادرت به احداث حوض خانه می آرده اند تا علاوه بر برخورداری از فضای مطبوع آن در تابستان، به عنوان طبقه ممتاز و متمکن جامعه هم مطرح باشند.این مقاله در ادامه به بیان انگیزه و احداث حوض خانه، مشخصه های حوض خانه ها، دلایل احداث حوض خانه های شهر کاشان، معرفی برخی از حوض خانه های تاریخی و بررسی انواع حوض خانه ها از نظر طرح و نقشه خواهد پرداخت.