مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

مقاله مقاله نشریه

مشخصات مقاله

مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

نسخه انگلیسی
مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

video

مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

sound

مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

نسخه انگلیسی

مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

بازدید:

33
مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

دانلود:

0
مرکز اطلاعات علمی Scientific Information Database (SID) - Trusted Source for Research and Academic Resources

استناد:

اطلاعات مقاله نشریه

عنوان

تحلیل مکانی آسیب پذیری حوزه آبخیز زرینه رود نسبت به وقوع سیل

صفحات

 صفحه شروع 73 | صفحه پایان 86

چکیده

 مقدمه یکی از گام های مهم در چارچوب برنامه های حفاظتی حوزه های آبخیز و مدیریت پایدار منابع طبیعی, شناسایی مناطق آسیب پذیر است که به عنوان پایه محکمی برای اقدامات مورد نیاز جهت مدیریت زیست محیطی در نظر گرفته می شود. ارزیابی آسیب پذیری, استانداردهای لازم برای اولویت های اجرایی را فراهم می کند و کمک می کند تا مناطق حساس و آسیب پذیر برای مدیریت پایدار منابع طبیعی شناسایی و اولویت بندی شود. در میان مخاطرات طبیعی در سطح حوزه آبخیز, سیلاب یکی از پرتکرارترین و مخرب ترین نوع مخاطره است که هرساله خسارات جانی و مالی زیادی را به همراه دارد. کشور ایران نیز به دلیل قرار داشتن در بوم سازگان وسیعی از مناطق خشک و نیمه خشک, همواره در معرض تأثیرات مخرب سیل بوده و آسیب پذیری آن توسط تغییرات آب و هوایی و فعالیت های ناپایدار انسانی تشدید می شود. پیش بینی می شود به دلیل تغییرات آب و هوایی, شهرنشینی سریع برنامه ریزی نشده و گسترش سطوح غیرقابل نفوذ, تغییر در الگوی کاربری های اراضی و مدیریت ضعیف حوزه های آبخیز, سیلاب ها در آینده با شدت بیشتری اتفاق بیافتند. از این­رو, مطالعه و شناسایی مناطق آسیب پذیر به عنوان یکی از متغیرهای مهم در مدیریت ریسک سیلاب, بخشی از اقدامات غیرسازه ای برای جلوگیری و کاهش اثرات مخرب سیل خواهد بود. این مطالعه به دنبال تحلیل مکانی آسیب پذیری حوزه آبخیز زرینه رود نسبت به رخداد سیل است. بنابراین با در نظر گرفتن توابع آسیب پذیری شامل در معرض خطر قرارگیری, حساسیت و تاب آوری, درجه آسیب پذیری این حوزه آبخیز نسبت به مخاطره سیلاب, مورد بررسی قرار گرفت و پهنه های آسیب پذیر شناسایی شدند. مواد و روش ها منطقه مورد مطالعه در این پژوهش حوزه آبخیز زرینه رود واقع در استان های آذربایجان غربی و کردستان است. جهت شناسایی پهنه ها و مناطق آسیب پذیر نسبت به سیلاب در این آبخیز, ابتدا داده ها و اطلاعات اثرگذار بر آسیب پذیری سیلاب در منطقه مورد مطالعه جمع آوری شدند. سپس لایه رستری هر یک از عوامل در سه بخش در معرض خطر قرارگیری (شامل فاکتورهای میانگین بارش سالانه, فراوانی بارش های سنگین, حداکثر بارش روزانه, فاصله از آبراهه و فراوانی سیلاب), حساسیت (شامل درصد خانوارهای کشاورز و دامدار, فاصله از مناطق صنعتی و معادن, فاصله از جاده, کاربری اراضی, تراکم جمعیت و فاصله از مناطق مسکونی) و تاب آوری (شامل تعداد شرکت های تعاونی روستایی, تعداد مراکز بهداشتی و درمانی و تعداد راه های مواصلاتی) استخراج شد. در ادامه اهمیت متغیرها بر اساس روش فرآیند تحلیل شبکه ای و با در نظر گرفتن ارتباطات درونی بین متغیرها بررسی شد. در ادامه ارزش گذاری پیکسلی داده ها بر اساس تحلیل ارتباط هر یک از فاکتورها با آسیب پذیری سیلاب و با استفاده از توابع ارزش فازی انجام شد. نهایتاً با اعمال اهمیت متغیرهای حاصل از روش فرآیند تحلیل شبکه ای بر لایه های فازی شده از طریق رابطه آسیب پذیری (شامل توابع در معرض خطر قرارگیری, حساسیت و تاب آوری) نقشه آسیب پذیری برای حوزه آبخیز مورد مطالعه تهیه و تحلیل شد. نتایج و بحث بررسی اهمیت متغیرها بر اساس روش فرآیند تحلیل شبکه ای برای هر یک از توابع آسیب پذیری نشان داد که از بین متغیرهای استفاده شده جهت استخراج نقشه در معرض خطر قرارگیری, دو متغیر فاصله از آبراهه و فراوانی وقوع سیلاب به ترتیب با وزن های برابر با 343/0 و 337/0 بیشترین اهمیت را بخود اختصاص داده اند؛ از بین متغیرهای در نظر گرفته شده جهت استخراج نقشه حساسیت, عوامل تراکم جمعیت, فاصله از مناطق مسکونی و درصد خانوارهای کشاورز و دامدار بیشترین وزن را دارا بودند (به ترتیب با وزن های 361/0, 235/0 و 178/0)؛ بررسی تاب آوری نیز حاکی از آن بود که اهمیت عامل تعداد مراکز بهداشتی و درمانی بیشتر از سایر متغیرها بوده است (حدود 5/65%). نتایج نقشه در معرض خطر قرارگیری نشان داد که مناطق واقع در خروجی حوزه آبخیز بیشتر در معرض خطر سیلاب واقع  هستند؛ در صورتیکه, بخش هایی نزدیک خروجی و بخش هایی در شمال شرق حوزه آبخیز حساسیت بالاتری را نسبت به سیلاب نشان می دهند؛ این در حالی است که, بیشترین تاب آوری در نواحی مرکزی حوزه آبخیز واقع شده است ولی بخش هایی در شمال و جنوب حوزه آبخیز کمترین تاب آوری را نسبت به سیلاب دارا هستند. با تلفیق نقشه های در معرض خطر قرارگیری, حساسیت و تاب آوری مشخص شد که آسیب پذیرترین مناطق حوزه آبخیز (با کلاس آسیب پذیری خیلی زیاد) عمدتاً در بخش های خروجی حوزه آبخیز واقع شده اند که حدود 06/2% از حوزه آبخیز را شامل می شوند. نتیجه گیری بررسی نقشه آسیب پذیری سیلاب نشان داد که مناطق جنوبی حوزه آبخیز زرینه رود که در نزدیک خروجی حوزه آبخیز واقع شده اند بیشترین میزان آسیب پذیری را دارا هستند. علت این موضوع این است که این نواحی در معرض خطر زیاد سیلاب هستند, حساسیت زیاد و تاب آوری کم تا متوسطی را دارا هستند که با تلفیق این موارد نسبت به سایر بخش های حوزه آبخیز آسیب پذیری زیادتری را نشان می دهند. یکی از مزیت های این پژوهش را می توان به استفاده از توابع ارزش فازی جهت ارزش گذاری پیکسلی داده ها به جای طبقه بندی آن ها دانست. ارائه مقادیر پیوسته بر اساس فازی, تغییرپذیری ارزش متغیرها را حفظ می کند که نسبت به روش های دیگر مانند کلاسه بندی ورودی ها, واقعی تر است. همچنین فازی می تواند بر ابهام غلبه کند و عدم قطعیت را کاهش دهد. اصلی ترین محدودیت این پژوهش را می توان به نبود آمار و اطلاعات کافی در بحث تاب آوری نسبت به سیلاب عنوان کرد که اجتناب ناپذیر است. آمار معیارهای مهمی همچون تعداد سیستم های هشدار سیل, تعداد مراکز نجات, تجربیات گذشته در مورد خطر سیلاب, بیمه سیل, آمار سیل بندها, پناهگاه ها و خدمات اضطراری که در منابع به عنوان فاکتورهای مهم ذکر شده بودند, در دسترس نبود. بنابراین لازم است در مطالعات آتی در صورت دسترسی این فاکتورها نیز در نظر گرفته شود. بطور کلی می توان اذعان داشت که اولویت بندی اجرای سیاست های مدیریتی با تاکید بر نگاه پیشگیرانه و مبتنی بر ریسک می تواند در ارتباط با خروجی های این مطالعه سمت و سویی دقیق تر گرفته و حفاظت و احیاء مناطق آسیب پذیر را دربر داشته باشد.

چندرسانه ای

  • ثبت نشده است.

    • استنادها

  • ثبت نشده است.

    • ارجاعات

  • ثبت نشده است.

    • استناددهی

    مقالات مرتبط نشریه ای

  • ثبت نشده است.

    • مقالات مرتبط همایشی

  • ثبت نشده است.

    • طرح های مرتبط

  • ثبت نشده است.

    • کارگاه های پیشنهادی






    بازگشت به بالا
    telegram sharing button
    whatsapp sharing button
    linkedin sharing button
    twitter sharing button
    email sharing button
    email sharing button
    email sharing button
    sharethis sharing button