ابعاد انسانی و بهداشتی جنگ ؛ از رنج کارکنان درمان تا پیامدهای زیست محیطی

براساس گزارش مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی ، مقالات نمایه شده با موضوع «جنگ و بهداشت» در SID نشان می دهد که جنگ تنها به تلفات انسانی در میدان نبرد محدود نمی شود ؛ از فشارهای روانی و اخلاقی کارکنان درمان و گسترش بیماری ها تا تخریب زیرساخت های حیاتی و آسیب های ماندگار زیست محیطی

به گزارش روابط عمومی مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی SID، روز جهانی بهداشت هرسال در 7 آوریل برای افزایش آگاهی درباره اهمیت سلامت و دسترسی همگانی به خدمات بهداشتی گرامی داشته می‌شود. این روز فرصتی است تا دولت‌ها و مردم به نقش پیشگیری، آموزش و مراقبت‌های بهداشتی در داشتن جامعه‌ای سالم توجه بیشتری کنند. از طرفی، جنگ تأثیر مستقیم و گسترده‌ای بر بهداشت و سلامت جامعه دارد. در جریان جنگ مرگ‌ومیر، جراحت و مشکلات روانی افزایش می‌یابد و همزمان زیرساخت‌های بهداشتی و درمانی آسیب می‌بینند. تخریب منابع آب، غذا و خدمات بهداشتی می‌تواند موجب شیوع بیماری‌ها و سوءتغذیه شود، به‌ویژه در میان آوارگان و کودکان. همچنین کادر درمان با فشارهای شدید روانی و کمبود امکانات مواجه می‌شوند. در مجموع، جنگ یک بحران جدی بهداشت عمومی با پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت برای جامعه و محیط زیست است.

بررسی مقالات علمی نمایه شده در پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی (SID) با موضوع «جنگ و بهداشت» نشان می‌دهد که جنگ صرفاً یک پدیده نظامی نبوده و تنها به تلفات انسانی در میدان نبرد محدود نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از پیامدهای گسترده انسانی، بهداشتی، روانی و زیست‌محیطی را به همراه دارد. بررسی 9 مقاله‌ی علمی پژوهشی در حوزه بهداشت و سلامت و شرایط جنگی در کشورهای مختلف، از جمله ایران، سوریه و اوکراین، تصویری چندبعدی از این پیامدها ارائه می‌دهد. از فشارهای روانی و اخلاقی کارکنان درمان و گسترش بیماری‌ها در میان جمعیت‌های آواره تا تخریب زیرساخت‌های حیاتی و آسیب‌های ماندگار زیست‌محیطی، همگی بخشی از پیامدهای گسترده‌ای هستند که سلامت جوامع را برای سال‌ها تحت تأثیر قرار می‌دهند.

یکی از محورهای مهم مقالات علمی با موضوع «جنگ و بهداشت»، نقش حیاتی کارکنان حوزه بهداشت و درمان در شرایط جنگی است. پژوهش‌های کیفی نشان می‌دهند پزشکان، پرستاران و امدادگران در کنار فشار شدید کاری و مواجهه مکرر با مرگ و جراحت، نوعی فشارهای شدید روانی و اخلاقی را نیز تجربه می‌کنند. احساس ناتوانی در نجات همه مجروحان، تعارض میان وظیفه حرفه‌ای و مسئولیت‌های شخصی و مشاهده مداوم آسیب‌های شدید انسانی از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این رنج‌ها عنوان شده است. در عین حال، برخی مطالعات نشان می‌دهند همین تجربه‌های دشوار می‌تواند به رشد معنوی، تقویت حس هدفمندی، احساس مسئولیت اجتماعی و شکل‌گیری نگاه تازه‌ای به زندگی در میان کارکنان درمان منجر شود. تحلیل خاطرات کارکنان درمانی در دوران جنگ نشان می‌دهد مفاهیمی مانند امید، هدفمندی، ایمان و احساس خدمت به جامعه نقش مهمی در تقویت تاب‌آوری آنان داشته است. چنین مؤلفه‌هایی به‌عنوان «سرمایه معنوی» شناخته می‌شوند که می‌تواند تحمل شرایط سخت جنگ و ادامه فعالیت حرفه‌ای در محیط‌های پرخطر را تسهیل کند.

بررسی و مطالعه مقالات علمی با موضوع «جنگ و بهداشت» نشان می‌دهد که سازگاری کارکنان بهداشت و درمان در شرایط بحران تنها به عوامل فردی محدود نمی‌شود، بلکه تاب‌آوری فردی، تجربه موفق درمان مجروحان، حمایت اجتماعی، همبستگی میان نیروهای درمانی و انباشت تجربه‌های عملی در میدان بحران از مهم‌ترین عوامل تطابق در شرایط بسیار دشوار است. کارشناسان معتقدند ثبت و انتقال این تجربه‌ها می‌تواند به ارتقای آمادگی نظام سلامت در بحران‌های آینده کمک کند.

در سطحی گسترده‌تر، جنگ آثار عمیقی بر سلامت عمومی جامعه نیز برجای می‌گذارد. این پیامدها به دو دسته مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌شوند. پیامدهای مستقیم شامل مرگ، جراحت و ناتوانی‌های جسمی است، در حالی‌که پیامدهای غیرمستقیم طیف وسیعی از مشکلات مانند تخریب زیرساخت‌های آب و فاضلاب، گسترش بیماری‌های عفونی، کمبود مواد غذایی و سوءتغذیه، آوارگی جمعیت و افزایش مشکلات سلامت روان را در برمی‌گیرد. تجربه جنگ‌های اخیر نشان داده است که این پیامدها گاه تا سال‌ها پس از پایان درگیری‌ها نیز ادامه می‌یابد.

در جنگ‌های معاصر، به‌ویژه در قالب درگیری‌های موسوم به جنگ‌های ترکیبی، این پیامدها پیچیده‌تر نیز شده‌اند. بررسی تجربیات جنگ روسیه و اوکراین نشان می‌دهد که در چنین درگیری‌هایی علاوه‌بر تخریب زیرساخت‌های درمانی و بهداشتی، مشکلاتی مانند گسترش بیماری‌های عفونی، بحران امنیت غذایی و افزایش اختلالات روانی در میان غیرنظامیان به‌ویژه کودکان، به‌طور گسترده مشاهده می‌شود. اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) از مهم‌ترین مشکلات روانی گزارش شده در میان جمعیت‌های آسیب‌دیده است.

کودکان آواره یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در این شرایط محسوب می‌شوند. مطالعات مرتبط با جنگ سوریه نشان می‌دهد شرایط نامناسب زندگی در اردوگاه‌ها، دسترسی محدود به خدمات بهداشتی و کاهش پوشش واکسیناسیون موجب افزایش شیوع بیماری‌های عفونی، سوءتغذیه و مرگ‌ومیر در میان این کودکان شده است.

در کنار پیامدهای انسانی، برخی پژوهش‌ها به آثار بلندمدت زیست‌محیطی جنگ نیز پرداخته‌اند. نتایج این مطالعات نشان می‌دهد جنگ می‌تواند با تخریب زیرساخت‌های صنعتی، آلودگی منابع آب و خاک و نابودی اکوسیستم‌ها، انتشار مواد خطرناک و اثرات پایدار و گاه چند دهه‌ای بر محیط زیست و سلامت انسان‌ها برجای بگذارد. همچنین استفاده از برخی تسلیحات ویژه، از جمله اورانیوم ضعیف شده، با افزایش خطر بروز آسیب‌ها و اختلالات ژنتیکی، ناهنجاری‌های کروموزومی و برخی سرطان‌ها در جمعیت‌های در معرض آن مرتبط بوده است.

نتایج مقالات علمی نمایه شده در پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی SID با موضوع «جنگ و بهداشت» نشان می‌دهد که جنگ صرفاً یک بحران نظامی نیست، بلکه یک چالش جدی برای سلامت عمومی و توسعه انسانی محسوب می‌شود. از این‌رو بسیاری از پژوهشگران تأکید می‌کنند که تجربه‌های به‌دست آمده از جنگ‌ها باید به دانش عملی برای برنامه‌ریزی بحران، تقویت آمادگی نظام‌های سلامت، حمایت روانی از کارکنان درمانی، توجه ویژه به گروه‌های آسیب‌پذیر مانند کودکان، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و برنامه‌ریزی برای بازسازی محیط زیست تبدیل شود. این اقدامات می‌تواند در کاهش پیامدهای بهداشتی جنگ‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.