مجموعه ای از دایک های اولیوین گابرو در شمال غرب ایران و در جنوب-جنوب غرب شهرستان گرمی (استان اردبیل) با روند شمالی-جنوبی در پهنه تالش برونزد دارد. کانی شناسی اصلی دایک های اولیوین گابرو شامل: بلور های پلاژیوکلاز، کلینوپیروکسن (اوژیت) و اولیوین با کانی های فرعی بیوتیت، آمفیبول، آپاتیت، کانی های فلزی و زیرکن است. بافت بیشتر این سنگ ها پورفیری، گرانولار و افیتیک است و به لحاظ ژئوشیمیایی ماگمای مولد این سنگ ها دارای سرشت آلکالن است. نمودار عنکبوتی با بی هنجاری مثبت سرب نشانگر آلایش پوسته ای و غنی شدگی با نسبت بالای LREE نسبت به HREE بیانگر خاستگاه مرتبط با گوشته غنی شده است. روند تغییرات اکسیدهای مختلف نسبت به فراوانی SiO2 بیانگر تحول ماگمایی طی تفریق است. منشا ماگمای این سنگ با اندکی متاسوماتیسم، وابسته به مذاب و سیال صفحه فرورو است. بر اساس شواهد بیان شده ممکن است این اولیوین گابروها در یک حوضه کششی پشت قوس ناشی از فرورانش پوسته اقیانوسی شاخه شمالی نئوتتیس واقع در بین بلوک های تورید-آناتولی ارمنستان جنوبی به زیر پوسته قفقاز و ارمنستان تشکیل شده باشند.

در جنوب تیکمه داش، تودة آذرین درونی گابرو-دیوریتی بستان آباد-هشترود درون سنگ های آتشفشانی-رسوبی ائوسن نفوذ کرده است. شیمی کانی های سازندة این تودة آذرین درونی نشان می‏‏ دهد پلاژیوکلازها و کلینوپیروکسن‏ ها به ترتیب ترکیب لابرادوریتی و دیوپسیدی دارند و با مقادیر کمتری بیوتیت غنی از منیزیم و کانی های کدر همراهی می‏‏ شوند. شیمی دیوپسیدهایِ این سنگ ها نشان می دهد ماگمای مادر آنها به سری ماگمایی ساب آلکالن با جایگاه زمین ساختی کمان قاره ای تعلق دارد. بررسی‏ های دماسنجی نشان‏ دهندة تبلور کلینوپیروکسن‏ ها در دماهای نزدیک به 1200 درجة سانتیگراد هستند. برپایة مقدار Alvi ( 048/0 تا 102/0) در ساختار کانی کلینوپیروکسن، روشن شد این کانی در بازة فشاری 6 تا 9 کیلوبار معادل ژرفایِ 19 تا 28 کیلومتر پدید آمده است. افزون بر این، این پژوهش آشکار کرد کلینوپیروکسن‏ های این سنگ ها از ماگمایی پدید آمده‏ اند که نزدیک به 10% آب داشته است. وجود مقداری آهن فریک در این کلینوپیروکسن‏ ها همراه با تیتانومگنتیت گویای فوگاسیته بالای اکسیژن در ماگمای مادر دارد.

توده گرانیتوییدی گودحوض به سن ژوراسیک پیشین (حدود 180 میلیون سال پیش) به طور عمده متشکل از یک بخش دیوریتی- گرانودیوریتی (دیوریت، کوارتز دیوریت- مونزونیت، کوارتز مونزونیت و گرانودیوریت) به همراه یک بخش کوچک گرانیتی (گرانیت، آلکالی فلدسپارگرانیت، آپلیت و پگماتیت) است که با یک بخش کوچک پیشرس گابرویی همراهی می­ شود. این توده در جنوب نوار دگرگونی سنندج- سیرجان در جنوب ­خاور ایران در منطقه دهسرد بافت در استان کرمان، به شکل یک استوک گرانیتوییدی بیضوی در سنگ­ های دگرگونی پالئوزوییک بالایی و سنگ­ های آذرین- رسوبی تریاس نفوذ کرده است. توالی سنگی ژوراسیک متشکل از شیل، ماسه ­سنگ و کنگلومرا و آهک ­های کرتاسه زیرین بر روی توالی تریاس قرار گرفته­ اند و هیچ اثری از نفوذ توده در آن­ها وجود ندارد. بافت کلی توده گرانیتوییدی از نوع دانه ­ای ناخودشکل متوسط تا درشت ­دانه است ولی در نمونه­ های گرانیتی- آلکالی گرانیتی، بافت­ های میکروگرانوفیری، پرتیتی، میکروگرافیکی و میرمکیتی نیز دیده می­ شود. کانی­ های اصلی سازنده این سنگ­ ها در نمونه ­های گابرو/دیوریتی شامل الیوین، کلینوپیروکسن، ارتوپیروکسن، آمفیبول، بیوتیت و پلاژیوکلاز و در نمونه ­های گرانودیوریتی- گرانیتی شامل، آمفیبول، بیوتیت، پلاژیوکلاز، آلکالی فلدسپار و کوارتز هستند. از کانی ­های فرعی نیز می ­توان به زیرکن، آپاتیت، کانی ­های کدر (اپک) و اسفن و از کانی­ های ثانویه می ­توان به ترمولیت-اکتینولیت، کلریت، اپیدوت، کلسیت، سریسیت و کانی­ های رسی اشاره کرد. از شیمی کلینوپیروکسن به عنوان سازنده اصلی نمونه ­های گابرو/دیوریتی برای بررسی ماهیت و محیط زمین­ ساختی تشکیل ماگما و شرایط فیزیکوشیمیایی تبلور (دما، فشار و فوگاسیته اکسیژن) در سنگ­ های مافیک- حدواسط توده استفاده شده است. کلینوپیروکسن­ های این سنگ ­ها از نوع کلسیک با ترکیب دیوپسید- اوژیت- سالیت و متعلق به سری ماگمایی کالکوآلکالن نوع I مناطق فرورانش هستند. برآوردهای دما-فشارسنجی براساس زمین دما-فشارسنج ­های مختلف کلینوپیروکسنی بیانگر دماهای 800 تا 1300 درجه سانتی­ گراد در فشارهای 4 تا 12 کیلوبار منطبق بر فشارهای اعماق 16 تا 50 کیلومتری برای تبلور این کانی در شرایط فوگاسیته متوسط تا بالای اکسیژن در اعماق 50  تا 16 کیلومتری در پوسته زیرین تا میانی است.

منطقه ی مورد بررسی‏، در 45 کیلومتری شمال‏غرب شهربابک و در جنوب شرقی کمربند آتشفشانی ارومیه - دختر قرار دارد و جزئی از ایران مرکزی است. در توده ی نفوذی گابرویی این منطقه، پگماتیت گابرو دیده می‏شود که گویای خاستگاه عمیق آن هاست. در پلاژیوکلازها و پیروکسن‏ها، بافت های عدم تعادل چون برونبوم، بافت های غربالی و منطقه بندی دیده می شوند. پلاژیوکلازها از نوع آندزین تا بیتونیت هستند. پیروکسن ها که از نوع کلینوپیروکسن (دیوپسید) هستند، در گستره آذرین (نیمه قلیایی – تولئیتی) قرار دارند. همچنین، این کانی ها، از نوع کوهزایی و کمان آتشفشانی هستند. دمای تشکیل کانی های پلاژیوکلاز ‏حدود 550 تا 850 درجه ی سانتی گراد و دمای شکل­گیری کانی های کلینوپیروکسن ‏حدود 1180 تا 1220 درجه ی سانتی گراد است. مقدار فشار در حین تبلور کانی های کلینوپیروکسن، در حدود 6 تا 10 کیلوبار است. در محیط تشکیل کانی های پیروکسن، گریزندگی اکسیژن زیاد و مقدار آب ماگما در حین تبلور ماگما 10 درصد می باشد. الیوین ها، از نوع هیالوسیدریت و غنی از منیزیم هستند.

در مجموعه مافیک - اولترامافیک تازه کند کلیبر در شمالغرب ایران به سن نسبی سنوزوئیک زیرین، هسته پیروکسنیتی با گابرو و کل مجموعه با سنگ های ولکانوکلاستیک سازند مجید آباد احاطه شده اند. کانی های اصلی موجود در گابروها شامل پلاژیوکلاز+کلینوپیروکسن+آمفیبول+فلوگوپیت و کانی های اصلی پیروکسنیت ها عبارتند از کلینوپیروکسن+الیوین+کانی های کدر است. ترکیب پیروکسن در هر دو نوع سنگ از دیوپسید غنی بوده و دارای مقادیری هدنبرژیت و کلسیم چرماک است. پلاژیوکلاز، آنورتیتی و ترکیب کانی تیره هماتیتی است. با بررسی ارتباط بین فعالیت کانی های اصلی در این سنگ ها با ترکیب شیمیایی کانی ها مشخص شد که فعالیت کانی کلسیم چرماک در پیروکسن با مقدار Al با پیکره هشت وجهی کنترل می شود. در حالی که فعالیت چرماکیت در آمفیبول رابطه مستقیمی با Al موجود در پیکره چهار وجهی داشته و با Si چهار وجهی، Al هشت وجهی و Na موجود در پیکره A رابطه عکس دارد. با استفاده از روش های مختلف فشار 8-10kbar در دمای 900°C برای تبلور پیروکسنیت ها و فشار 7-9kbar در همان دما برای گابروهای مجموعه براورد شده است. دمای جدایش تیغه های ایلمنیتی مشاهده شده از متن هماتیت طی فرایندهای نیمه جامد 470ºC (200 درجه کمتر از جامد شدن نهایی هماتیت) تعیین شده است. Log fO2 برای ماگمای مولد این سنگ ها 8- تا 14- و برای پیروکسنیت ها این کمیت بالاتر از گابروها ارزیابی شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.