مقدمه: کاربرد محرک های آلی و زیستی در مراحل مختلف رشد گیاه می تواند علاوه بر کاهش تنش های محیطی به افزایش رشد و عملکرد گیاهان کمک کند. هدف: تعیین اثر فرمولاسیون مختلف محرک های زیستی کیتوزان، اسید هیومیک و اسیدسیتریک بر میزان نپتالاکتون و خصوصیات بیوشیمیایی پونه سای گربه ای بود. روش بررسی: این تحقیق بر پایه طرح آماری بلوک کامل تصادفی (CRBD) در گلخانه تحقیقاتی پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی اجرا شد. تیمارهای آزمایش شامل شاهد (عدم استفاده از فرمولاسیون)، اسیدسیتریک، غلظت های مختلف اسید هیومیک، فرمولاسیون های ترکیبی دو گانه کیتوزان + اسیدسیتریک و فرمولاسیون های ترکیبی سه گانه کیتوزان + اسید هیومیک + اسیدسیتریک بودند. ابتدا ریشه نشاها قبل از انتقال به گلدان ها اعمال تیمار شدند و سپس حدود 20 روز بعد از کاشت طی 3 مرتبه به فاصله زمانی 15 روز یک بار، تیمارها بر روی سطح گیاه محلول پاشی شدند. نتایج: نتایج نشان داد استفاده از فرمولاسیون های مختلف اسید هیومیک، اسید سیتریک و کیتوزان تاثیر معنیداری بر ارتفاع بوته (P£0.05)، تعداد ساقه فرعی، تعداد برگ، وزن خشک برگ، ساقه و اندام هوایی بوته، میزان قندهای محلول، میزان فنل، تانن، فلاونوئید و متابولیت نپتالاکتون (P£0.01) داشت. بیشترین میزان در اغلب خصوصیات مورفوفیزیولوژیکی در فرمولاسیون 400 گرم در لیتر کیتوزان + 800 گرم در لیتر اسید هیومیک + 400 گرم در لیتر اسیدسیتریک مشاهده شد. بیشترین میزان نپتالاکتون نیز در فرمولاسیون 200 گرم در لیتر کیتوزان + 800 گرم در لیتر اسید هیومیک + 400 گرم در لیتر اسیدسیتریک حاصل شد. نتیجه گیری: کاربرد محرک های زیستی اسید هیومیک، اسید سیتریک و کیتوزان تاثیر مثبتی بر بهبود ویژگی های رویشی و بویژه خصوصیات فیتوشیمیایی گیاه دارویی پونه سای گربه ای داشت.

جنس پونه سا (Nepeta) از بزرگترین جنس های خانواده نعنا و ایران از خواستگاه های اصلی آن است. نپتالاکتون ها و فلاونوئیدها، متابولیت های ثانویه اصلی گونه های پونه سا و عامل اصلی ارزش دارویی و فعالیت های بیولوژیک آنها می باشند. در مورد بررسی فعالیت های زیستی متابولیت های ثانویه جنس پونه سا گزارشهای متعددی وجود دارد که نشان دهنده اهمیت این جنس است. در این تحقیق، تنوع اسانس 21 جمعیت وحشی گونه Nepeta kotschyi Boiss.، از گونه های انحصاری ایران ارزیابی شد. به منظور حذف اثر محیط، بذر جمعیت ها در یک محل کشت و نگهداری گردید. اندام های گیاهی در مرحله گلدهی کامل برداشت شدند و پس از خشک شدن در سایه، به روش تقطیر با آب اسانس گیری شدند. بررسی کمّی و کیفی اجزای اسانس به ترتیب با استفاده از GC و GC/MS انجام شد. بعد از بررسی های گیاه شناسی و تجزیه اسانس مشخص شد که جمعیت ها از دو واریته مختلف هستند. دو جمعیت بویراحمد1 و بویراحمد2 متعلق به N. kotschyi var. kotschyi و بقیه جمعیت ها به N. kotschyi var. persica تعلق داشتند. 23 ترکیب در اسانس گونه N. kotschyi شناسایی شد. بیشترین بازده اسانس (وزنی/وزنی) در جمعیت های واریته kotschyi (7/0-5/0%) بدست آمد. در میان جمعیت های واریته persica بر اساس ترکیب (های) غالب اسانس سه کموتایپ اصلی a حاوی نپتالاکتون I (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-آلفا نپتالاکتون)، b حاوی نپتالاکتون II (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-بتا نپتالاکتون) و کوبنول و c حاوی ژرانیل استات و کوبنول شناسایی شدند. جمعیت های سمیرم و تفت5 در کموتایپ b، تفت4 در کموتایپ c و بقیه جمعیت ها ازجمله جمعیت های واریته kotschyi در کموتایپ a قرار گرفتند. در کموتایپ a میزان نپتالاکتون I از 9/53% (چلگرد) تا 8/84% (بویراحمد2) و نپتالاکتون II از 1% (تفت1) تا 7/13% (چلگرد) متغیر بودند. در کموتایپ b میزان نپتالاکتون I از 3/0% (تفت5) تا 9/4% (سمیرم) و نپتالاکتون II از 4/13% (تفت5) تا 7/44% (سمیرم) اندازه گیری شد. نپتالاکتون III (a4-آلفا، 7-بتا، a7-آلفا نپتالاکتون) (3/3-3/1%) منحصراً در اسانس جمعیت های واریته persica شناسایی شد.

پونه سا (Nepeta) از بزرگ ترین جنس های تیره نعنا بوده و ایران از خواستگاه های اصلی آن است. در مورد بررسی فعالیت های زیستی متابولیت های ثانویه جنس پونه سا، گزارشات متعددی وجود دارد که نشان دهنده اهمیت این جنس است. در این پژوهش، کمیت و کیفیت اسانس 12 توده از گونه های ایرانی پونه سا، N. cataria، N. menthoides و N. crassifolia، کشت شده در منطقه غرب تهران، مطالعه شد. همچنین، کارآمدی اجزای اسانس، در بررسی روابط درون و بین گونه ها ارزیابی شد. اندام های گیاهی در مرحله گل دهی کامل، برداشت شده و پس از خشک شدن در سایه، به روش تقطیر با آب، اسانس گیری شدند. بررسی کمی و کیفی اجزای اسانس، به ترتیب با استفاده از دستگاه های GC و GC/MS انجام شد. به منظور تعیین نقش هر یک از اجزای اسانس در تنوع درون و بین گونه ای، از روش تجزیه به مؤلفه های اصلی استفاده شد. بیشترین بازده اسانس به توده مرکزی از گونه N. cataria (5/2 %) تعلق گرفت. در گونه N. cataria، نپتالاکتون II (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-بتا نپتالاکتون)، در گونه N. menthoides، دو جزء 1، 8- سینئول و نپتالاکتون II و در N. crassifolia، سه جزء نپتالاکتون I (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-آلفا نپتالاکتون)، 1، 8- سینئول و نپتالاکتون II، ترکیب(های) غالب اسانس را تشکیل دادند. گونه های N. crassifolia و N. cataria به ترتیب از نظر میزان نپتالاکتون I و II، جایگاه های اول را به خود اختصاص دادند. از نظر میزان کل نپتالاکتون در اسانس، گونه N. cataria (1/99-8/97%) رتبه اول را داشت. همچنین، نتایج، کارآمدی اجزای اسانس در تمایز گونه ها و تعیین روابط درون و بین گونه ها را به اثبات رساند. در این پژوهش، بر اساس اجزای اسانس، گونه های N. crassifolia و N. cataria در یک گروه مجزا از گونه N. menthoides قرار گرفتند.

دو گونه پونه سای ایرانی Nepeta kotschyi var. persicaو پونه سای انبوه N. glomerulosa از گونه های دارویی بومی ایران بوده که حاوی ترکیبات دارویی به ویژه نپتالاکتون می باشند. این مطالعه در راستای اهلی کردن این دوگونه در شرایط مزرعه ای طی سال های 1396 و 1397 در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار اجرا شد. صفات مورد بررسی شامل خصوصیات مورفولوژیک، عملکرد محصول و کمیت و ترکیبات اسانس بود. نتایج نشان داد که وزن تر و خشک کل در گونه ایرانی (به ترتیب 9954 و 3152 کیلوگرم در هکتار) به طور قابل ملاحظه ای بیش تر از گونه انبوه ( به ترتیب 2858 و 990 کیلوگرم در هکتار) بود. درصد و عملکرد اسانس در گونه ایرانی به ترتیب 12/2 درصد و 35/48 کیلوگرم در هکتار بود؛ درحالی که این مقادیر در گونه انبوه به ترتیب 42/1 درصد و 39/7 کیلوگرم در هکتار بود. نتایج آنالیز ترکیبات اسانس نشان داد که مجموع ایزومرهای نپتالاکتون در گونه ایرانی بیش تر از گونه انبوه و به ترتیب 57/94 و 68/38 درصد بود. در مجموع با توجه به عملکرد اندام هوایی و اسانس از یک سو و درصد نپتالاکتون در اسانس از سوی دیگر، برتری گونه ایرانی نسبت به گونه انبوه کاملا چشمگیر بود؛ لذا می توان گونه پونه سای ایرانی را به عنوان یک منبع ارزشمند جهت تامین ترکیب اصلی این گیاه یعنی نپتالاکتون برای صنایع دارویی در شرایط کشت مشابه این مطالعه توصیه نمود.

زمینه و هدف: گیاه پونه سای سبلانی Nepeta menthoides از جمله گونه های انحصاری شمال غرب و آذربایجان ایران محسوب می شود. نمونه هایی از این گونه از دامنه کوه سهند جمع آوری گردید و اسانس آن مورد تجزیه قرار گرفت.روش ها: اسانس گیاه Nepeta menthoides به روش تقطیر با آب تهیه شد و سپس اجزای آن به وسیله دستگاه GC/MS مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها: از بین 18 ترکیب شناسایی شده که %97.07 کل اسانس را تشکیل می دادند، نپتالاکتون (ایزومر 4aa, 7a, 7aa) با %36.85، -1,8 سینئول (%31.29)، 1- ترپینن -4- ال (%4.39) آلفا – ترپینئول (%4.2)، ژرانیل استات (%3.5)، نریل استات (%3.5) و بتا – پینن (%3.39) ترکیبات عمده اسانس بودند.نتیجه گیری: از مطالعه نتایج حاصل از این پژوهش و یافته های قبلی چنین بر می آید که از نظر ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس، می توان دو کموتایپ: نپتالاکتون و 8، 1- سینئول را در گونه Nepeta menthoides تشخیص داد.

دو گونه پونه سای برافراشته (Nepeta assurgens Hausskn. & Bornm. ) و پونه سای تاج کرکی (N. eremokosmos Rech. ) از گونه های دارویی انحصاری ایران می باشند. این مطالعه در راستای بررسی صفات رویشی، عملکرد اندام هوایی، میزان اسانس و ترکیب های اسانس و ارزیابی روابط بین آنها در دو گونه مذکور در شرایط مزرعه ای انجام شد. آزمایش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار، طی سال های 1396 و 1397 اجرا گردید. نتایج نشان داد که وزن تر و خشک اندام هوایی در گونه برافراشته (به ترتیب 11353 و 2351 کیلوگرم در هکتار) به طور قابل ملاحظه ای بیشتر از گونه تاج کرکی (به ترتیب 2638 و 527 کیلوگرم در هکتار) بود. متوسط درصد اسانس در گونه برافراشته و تاج کرکی به ترتیب 1. 60% و 0. 64% و عملکرد اسانس به ترتیب 20. 16 و 2. 21 کیلوگرم در هکتار بود. آنالیز ترکیب های اسانس بیانگر آن بود که مجموع ایزومرهای نپتالاکتون در گونه برافراشته به طور متوسط 78. 6% و در گونه تاج کرکی 62. 8% بود. آنالیز همبستگی بین صفات نشان داد که وزن خشک برگ، وزن تر و خشک کل و قطر بزرگ بوته بیشترین همبستگی را با عملکرد اسانس داشتند. آنالیز رگرسیون گام به گام بیانگر آن بود که تغییرات عملکرد اسانس عمدتاً توسط وزن خشک برگ، درصد اسانس، وزن تر کل، تعداد ساقه و میزان تاج پوشش توجیه می شد. به طور کلی با توجه به نتایج بدست آمده برتری گونه پونه سای برافراشته نسبت به گونه تاج کرکی قابل ملاحظه بود و می توان آن را به عنوان یک گونه ارزشمند برای تولید با مقاصد دارویی توصیه نمود.

گیاه مفرّاح با نام علمی Nepeta crispa Willd. از تیره نعناعیان، از جمله گیاهان بومی ایران می باشد که به صورت خودرو اطراف کوه الوند استان همدان رویش دارد. از این گیاه به عنوان ضدنفخ، ضدالتهاب، مسکن، ضد باکتری و ضد قارچ استفاده می شود. هدف این تحقیق، بررسی فیتوشیمیایی ترکیبات اسانس اندام هوایی این گیاه در مرحله رویشی، کشت شده در دانشگاه تربیت مدرس تهران با ارتفاع 1283 متر از سطح دریا، و مقایسه با نمونه های برداشت شده از مناطق خودروی: ارزان فود و گشانی به ترتیب با ارتفاعات 3015 و 2489 متر از سطح دریا می باشد. نمونه گیاهان در اوایل مرداد ماه 1397 برداشت شدند. اسانس هر سه نمونه در مرحله رویشی با روش تقطیر با آب استخراج گردید و با استفاده از دستگاه های GC-FIDو GC-MS آنالیزگردید. درصد اسانس در نمونه های جمع آوری شده از ارزان فود، گشانی و مزرعه، به ترتیب 13/2، 97/1 و 55/0 درصد بود. ترکیبات اصلی شناسایی شده: 8، 1-سینئول (3/40، 5/48، 9/49 درصد)، 4aα , 7β , 7aα-نپتالاکتون[1] (8/34، 7/3، 7/24 درصد) و بتا-پینن (2/6، 4/5، 4/5 درصد) به ترتیب در نمونه های مزرعه، گشانی و ارزان فود مشاهده شد. هرچند میزان درصد اسانس و ماده 1، 8-سینئول، در نمونه کشت شده در تهران کاهش یافت، با این حال میزان ترکیب نپتالاکتون در این نمونه ها افزایش یافت. با توجه به نتایج به دست آمده تغییر شرایط محیطی نقش مهمی در تغییر کمیت و کیفیت اسانس این گیاه داشته است، ولی کشت در محلی با اختلاف ارتفاع بیش از 1200 متر، پایین تر نسبت به محل رویش اصلی، نشانی امیدبخش برای پتانسیل اهلی کردن N. crispa می باشد. بهینه سازی عوامل دیگری مانند کشت در منطقه ای نزدیک رویشگاه اصلی و یا تیمارهای تغذیه، تنش های زیستی و غیر زیستی، می تواند کیفیت گیاه را نسبت به نمونه خودرو بهبود بخشد.

دو گونه Nepeta cataria L. و Nepeta bracteata Benth. (تیره نعناعیان) از گیاهان بومی ایران هستند. به منظور بررسی کمّی و کیفی اسانس دو گونه مذکور در حالت زراعی، بذر هشت جمعیت از این دو گونه از رویشگاه های طبیعی جمع آوری و در ایستگاه تحقیقات البرز مؤسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور (کرج، استان البرز) در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی کشت شد. سرشاخه های گل دار در زمان گلدهی کامل جمع آوری و پس از خشک کردن در دمای محیط، اسانس آنها با روش تقطیر با آب استخراج، و با دستگاه GC و GC/MS تجزیه و شناسایی شدند. بازده اسانس جمعیت های N. cataria بین 0. 02 (کرج) تا 0. 50% (اراک) متغیر بود. 23 ترکیب در اسانس این گونه شناسایی شد و ترکیب غالب در تمام جمعیت ها از ایزومرهای نپتالاکتون بود. نپتالاکتون III(a4-آلفا، 7-بتا، a 7-آلفا نپتالاکتون)، 44. 4 (کرج) تا 91. 6% (اراک) از اسانس و نپتالاکتونI (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-آلفا نپتالاکتون)، 0. 8 (کرج) تا 15. 9% (بافق1) از اسانس را به خود اختصاص دادند. نپتالاکتونII (a4-آلفا، 7-آلفا، a7-بتا نپتالاکتون) فقط در جمعیت بافق2 (21. 2%) مشاهده شد. میزان 8، 1-سینئول در اسانس جمعیت های مختلف N. cataria از 0. 4 (تفت1) تا 12. 8% (کرج) متغیر بود. بازده اسانس در جمعیت های N. bracteata بین 0. 02 (اردکان) و 0. 80% (تفت 2) بود. 27 ترکیب در اسانس این گونه شناسایی شدند و ترکیب های عمده، 8، 1-سینئول (1. 0، 9. 6 و41. 0 درصد به ترتیب در جمعیت های طبس، اردکان و تفت2) و ژرانیل استات (0. 9، 3. 4 و 39. 8 درصد به ترتیب در جمعیت های طبس، تفت2 و اردکان) بودند. به طور کل، نتایج نشان داد که جمعیت های N. cataria همگی از یک کموتایپ، اما جمعیت های N. bracteata از دو کموتایپ (کموتایپ ژرانیل استات و کموتایپ 8، 1-سینئول) بودند.

بومادران زرد (Achillea biebersteinii Afan.) گیاهی متعلق به تیره Astraceae می باشد که در اروپا، ترکیه، ایران و آسیای مرکزی یافت می شود. علاوه بر کاربرد در طب سنتی، این گیاه به سبب ویژگی های اسانس در طب نوین و استفاده در صنایع مختلف بسیار قابل توجه می باشد. هدف از انجام این مطالعه، بررسی اجزای اسانس نه جمعیت مختلف بومادران زرد استان خراسان بود. بدین منظور، پس از استخراج اسانس و محاسبه عملکرد آن در هر جمعیت بر مبنای وزن خشک گیاه، ترکیب های اسانس آنها با استفاده از دستگاه های کروماتوگراف گازی (GC) و کروماتوگراف گازی متصل به طیف سنج جرمی (GC/MS) شناسایی شدند. متوسط عملکرد اسانس جمعیت ها با سه تکرار تعیین شد که توده گلول و چلمیر به ترتیب با 1.62% و 1.6% بالاترین عملکرد را در بین سایر توده ها به خود اختصاص دادند. در مجموع 23 ترکیب در تمام اسانس ها شناسایی گردید که مونوترپن های اکسیژنه (73.1-47.9%) اصلی ترین گروه اجزای اسانس را در میان توده های مورد مطالعه به خود اختصاص دادند. 1،8-سینئول، مشتقات نپتالاکتون، پارا-سیمن، آلفا-ترپینن و سیس-کریزانتیل استات، به ترتیب سهم هر ترکیب در تشکیل درصد کل اجزای اسانس جمعیت های مختلف مورد بررسی، به عنوان اجزای عمده بودند و لاواندولیل 2-متیل بوتیرات و سیس-کریزانتنول به عنوان نادرترین ترکیب های اسانس جمعیت های مختلف شناسایی شدند و تنها در دو جمعیت مورد مطالعه وجود داشتند. با توجه به بازده اسانس بالا و غنی بودن از سه ترکیب پارا-سیمن، 1،8-سینئول و نپتالاکتون ( (4aa-7a, 7a-b-Nepetalactoneکه دارای اثرهای بیولوژیکی شناخته شده می باشند، دو توده گلول و ازغد مناسبترین نمونه ها جهت استفاده در صنایع مختلف، به ویژه دارویی به شمار می روند.