بررسی دیدگاه دینی درباره ی جایگاه سرگرمی در سبک زندگی اسلامی، منوط به بررسی آموزه های اسلامی در این زمینه است. بخش مهمی از این آموزه ها، نواهی درباره ی این موضوع است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی تحلیلی در پی بررسی حکمت و میزان دلالت این نواهی است. در این مقاله به این نتایج رسیدیم که سرگرمی های نهی شده در منابع دینی یا به خودی خود و به طور خاص مذموم هستند یا مقرون و ملازم با آن ها امر مذمومی است یا این که مقدمه یا نتیجه ی آن ها امر مذمومی است. همچنین، با توجه به این نواهی، سرگرمی ای مطلوب است که مشتمل بر گناهان نباشد و با توجه به عالم غیبْ صورت پذیرد، مطابق با معیارهای عقلی باشد، هدف داشته باشد و بیهوده نباشد و مانع یاد خدا و کمال انسان نباشد.

با پیشرفت علم و فنّاوری مشکلات متعددی برای بشر در عرصه ی سرگرمی به وجود آمده که شایسته است، از منظر اسلامی بررسی شوند تا روش صحیح برون رفت از آن ها مشخص شود. این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی در پی شناسایی این مشکلات و یافتن راه برون رفت از آن هاست. در این پژوهش دریافتیم که حوزه های چالش زای مهم مرتبط با سرگرمی عبارت اند از: ابهام در موضوع اخلاقی در عرصه ی سرگرمی، ندانستن حکم اخلاقی در عرصه ی سرگرمی، مشکل تطبیق معیارهای کلی اخلاقی در عرصه ی سرگرمی و مشکلات مربوط به ویژگی های اشخاص یا ویژگی های جوامع. برخی راه های برون رفت از این مشکلات نیز در پایان مقاله پیشنهاد کردیم؛ مانند پژوهش درخصوص مفهوم های شرعی چون لعب، لهو، استخراج احکام اخلاقی مرتبط با سرگرمی، پژوهش خاص برای بررسی منطبق بودن هر سرگرمی بر شاخصه های سرگرمی مطلوب از منظر اخلاق اسلامی، توجه به بافت فرهنگی جوامع و نیز ملاحظه های دینی در عرصه ی سرگرمی ها.

بررسی تأثیرهای مثبت و منفی سرگرمی های امروزی بر میانسالان از منظر فقه اسلامی، به دلیل تغییرات مهمی که بر شخصیت افراد در این سنین دارد، موضوعی چالش برانگیز و ضروری است. هدف این پژوهش، تحلیل تأثیرات سرگرمی ها و ارائه راهکارهایی از منظر فقه اسلامی برای استفاده بهینه از آن هاست. نتایج پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی نشان می دهد که سرگرمی می تواند به میانسالان در حل بحران هایی مانند ارزیابی بهتر از گذشته و بهبود توانایی های جسمی کمک کند. برخی از تأثیرات مثبت سرگرمی شامل آرمیدگی، شادی آوری، غفلت از امور ملال آور و تخلیه هیجانات مزاحم است. بر اساس آموزه های فقهی، سرگرمی باید حلال باشد و فرد را از اهداف مهم خود بازندارد ؛ همچنین سرگرمی نباید به امور حرام منجر شود و به سلامتی آسیب برساند. از منظر فقه اسلامی، پرداختن به سرگرمی حلال یکی از مؤلفه های اساسی زندگی خردمندانه است و عدم اختصاص وقت به آن، نه تنها رفتاری غیر عقلایی و مکروه است ؛ بلکه می تواند به غفلت از واجبات دینی و مسئولیت های اجتماعی منجر شود ؛ بنابراین، سرگرمی های مشروع و حلال در زندگی میانسالان در برخی موارد می تواند وجوب شرعی داشته باشد.

هدف: فقدان قطعیت ها در سیاستگذاری های رسانه ای موجب شده کیفیت سرگرمی دارای رویکرد منسجمی نباشد. ابهام ها و چندگانگی ها توسعه سرگرمی را با چالش مواجه نموده است. لذا شناسایی سیاستگذاری رسانه ای برای ارتقا کیفیت سرگرمی در تلویزیون ج.ا.ا. ضرورت دارد. بررسی ها و تجربه زیسته پژوهشگر نشان می دهد پژوهشی دراین باره انجام نپذیرفته. به راستی سیاستگذاری های موجود شاخص های متناسبی به فراخور ماموریت های واقعی رسانه ملی است؟ یا نگاهی آرمانی به مقوله وسیع سرگرمی در برنامه های تلویزیونی دارد؟ پاسخ به موضوع سیاست های مناسب برای ارتقای کیفیت سرگرمی در تلویزیون هدف و پرسش اصلی و مفهوم سرگرمی در اسناد بالادستی چیست؟ برنامه های موجود معاونت سیما در حوزه سرگرمی از چه نقاط قوت و ضعفی برخوردارند؟ سوال های فرعی است.روش: مطالعه اسنادی، تحلیل و استخراج نتایج با روش تحلیل مضمون و مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته با روش نمونه گیری هدفمند با 15 تن از فرهیختگان داخل و خارج از سازمان، عوامل برنامه ساز و مدیران رسانه ملی انجام پذیرفت. یافته ها: ضعف در نظریه پردازی بومی در مختصات رسانه تراز ملی و جامعه ایرانی، فقدان سیاستگذاری منطبق با اهداف واقعی رسانه، بی اعتنایی به ذائقه متغیر، متنوع و نیازهای مخاطبان، رویکرد سرسختانه و سلیقه ای به قواعد و ساختار، کم توجهی به مخاطب شناسی و کاهش سطح تعاملات موجب از دست دادن جایگاه صداوسیما در جامعه و تهدید جدی که می توان با تغییر رویکرد به فرصت بدل کرد. نتایج: پذیرش دیرهنگام تغییرات هزینه های بالای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را بر رسانه ملی تحمیل و موجب کاهش اقبال مخاطبان و از دست دادن بازارهای جدید در عصر رسانه های نوین می شود. فهم، تحلیل فضا و سیاست های رسانه ای واقع بینانه و به هنگام می تواند در افزایش قابلیت پیشرفت و سازش پذیری سیاستگذاری رسانه ای برای ارتقا کیفیت سرگرمی در تلویزیون ج.ا.ا. موثر باشد. با توجه به فرایند پرشتاب تغییرات صنعت سرگرمی، رسانه ملی می تواند برای حفظ بقا، از سیاست های«خود-ترمیمی پیوسته» و تصحیح اطلاعات پیروی کند.

با توجه به رشد روزافزون اوقات فراغت و پدیدآمدن سرگرمی های نو و مدرن در سبک زندگی انسان امروزی، ترسیم جایگاه این سرگرمی ها در سبک زندگی یکی از چالش های اخلاقی عصر حاضر است. با توجه به مضرات و فواید سرگرمی های نو، باید روشن شود این سرگرمی ها با چه شرایطی می توانند مفید باشند. پژوهش پیش رو با روش توصیفی ـ تحلیلی در پی بررسی آموزه های اخلاق اسلامی و به طور خاص ادلۀ ترغیب کننده به سرگرمی در این زمینه است. در این مقاله، به این نتایج رسیدیم که از سرگرمی ها نیز می توان برای رسیدن اهداف اسلامی استفاده کرد و اسلام با بیان بایدها و نبایدهای اخلاقی، معیارهایی برای این استفادۀ مطلوب مطرح می کند. براین اساس، سرگرمی مطلوب بیهوده نیست و در راستای مسئولیت های اساسی تعیین شده برای انسان است، حلال است، به کرامت انسان لطمه نمی زند، و در پرداختن به آن اعتدال رعایت می شود. همچنین براساس آموزه های ترغیب کننده به سرگرمی، برخی از خواص و کارکردهای سرگرمی های مطلوب عبارت اند از: یادگیری و آموزش، ایجاد تفریح و شادی، ایجاد آرمیدگی و تجدید قوا، شکوفاکردن استعدادها، ایجاد توسعۀ اقتصادی و تنوع در زندگی.

با پیشرفت فناوری و پدید آمدن سرگرمی های جدید و اهمیت یافتن سرگرمی در سبک زندگی انسان امروزی، سرگرمی به عنوان یک حق برای بشر و نه صرفاً یک فعالیت اختیاری مطرح شده است. اینکه سرگرمی از منظر اسلامی یک حق برای انسان محسوب می شود یا خیر و اینکه در صورت وجود این حق، جایگاه آن در منظومه حقوق اخلاقی انسان چیست، از اهمیت بسزایی برخوردار است. پژوهش حاضر، با روش توصیفی تحلیلی به دنبال روشن ساختن این جایگاه است. در این پژوهش، این نتایج حاصل شد که از منظر اسلامی، سرگرمی یک حق در منظومه حقوق اخلاقی انسان محسوب می شود و این حق، یک حق فطری و ازجمله حقوق طبیعی انسان است؛ بنابراین نیاز به سرگرمی یک نیاز توهمی و القایی نیست و ریشه در طبیعت انسان دارد و جایگاه آن تا جایی است که به مسئولیت های اساسی انسان، ازجمله مسئولیت های کاری، اجتماعی، خانوادگی، سیاسی و در رأس آن ها مسئولیت های دینی آسیب نزند و موجب تجدیدقوا برای این مسئولیت ها شود.

سرگرمی های امروزی در دوران کودکی می توانند تأثیرات مطلوب یا نامطلوب گوناگون و گسترده ای داشته باشند. بررسی این موضوع چالش خیز از دیدگاه اسلامی، در دوران کودکی که شخصیت فرد دستخوش تغییرات بعضاً تغییرناپذیر است، امری مهم و ضروری است. با توجه به اینکه عهده دار ارزش گذاری افعال انسان، در موارد چالش خیز دانش اخلاق کاربردی است؛ پژوهش پیشرو با روش توصیفی تحلیلی در پی روشن کردن کارکردهای سرگرمی در دوران کودکی از دیدگاه اخلاق کاربردی اسلامی است.در این پژوهش مشخص شد ازجمله کارکردهای سرگرمی در دوره کودکی آموزش دهی، شکوفایی استعدادها، خودیابی، جانشین پذیری، روان درمانی، تقویت کارهای گروهی و انتقال ارزش هاست. برخی از ملاحظات اخلاق کاربردی اسلامی برای استفاده صحیح از کارکردهای مذکور عبارتند از: عدم ترویج سودگرایی، مصرف گرایی، نیاز کاذب به سرگرمی و نپرداختن بیش ازاندازه به بازی های منفعلانه، تخیلی و انفرادی.از منظر اخلاق کاربردی اسلامی آموزش دادن و تربیت کودکان با سرگرمی برای کودکان زیر هفت سال از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ همچنین سرگرمی منشأ پرورش و رشد بعضی از استعدادهای کودک مانند رشد عقلی و یا ایجاد صفات اخلاقی در بزرگسالی است. در آموزه های اخلاق کاربردی اسلامی به شوخی کردن با کودکان که اثر غالبی آن آرامش بخشی و تخلیه هیجانات و به تبع آن کمک به خودیابی و نیز روان درمانی در کودک است، سفارش شده است؛ همچنین بر اساس این آموزه ها خوب است محتوای سرگرمی با جنسیت کودک متناسب باشد و اسباب بازی های متناسب با جنسیت کودکان به آن ها داده شود و کودک حق دارد با کسانی بازی کند که شیوه های بازی کردن او، شباهت بیشتری به بازی خودش داشته باشد.

سناریوپردازی فرایندی نظام مند و روشمند است که در فضاهای پیچیده و دارای عدم قطعیت، افراد و سازمان ها را در برنامه ریزی و تصمیم گیری توانمندتر می سازد. پژوهش حاضر، از این روش و رویکرد، به منظور شناخت فضاهای پیش روی سیما در برنامه های سرگرم کننده استفاده کرده است. سرگرمی نقش بسیار مهمی در جذب مخاطب، فرهنگ سازی و نیز درآمدزایی برای رسانه ها و شرکت ها دارد. در این پژوهش، ابتدا با بهره گیری از الگوی شوارتز، پیشران ها و مؤلفه های کلیدی سیستم استخراج شده است و سپس، از نرم افزار سناریوویزارد برای تحلیل ساختاری و بررسی چگونگی اثرگذاری و اثرپذیری عدم قطعیت ها نسبت به هم و آنگاه، استخراج فضاهای سناریویی استفاده شده است. در نهایت نیز 3 سناریوی سازگار و محتمل در ارتباط با آینده سرگرمی در سیما ـ شامل سناریوی سنگربندی، سناریوی فرگشت و سناریوی دگردیسی ـ استخراج و توصیف شده اند و در پایان، پس از روایت هر سناریو، از طریق جمع بندی یافته های موجود در پنل های خبرگی، توصیه های راهبردی در خصوص آینده سرگرمی در تلویزیون برای مدیران و سیاست گذاران ذی ربط ارائه شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.