منصور حافظ شیرازی یکی از شعرای شیعی مذهب گمنام قرن نهم هجری است که همنوا با سبک رایج زمانه خویش، در بیان افکار و اندیشه های شیعی رایج عصر خویش، تحت تاثیر غزلیات خواجه واقع گردیده است. تاثیرپذیری منصور حافظ را از غزلیات خواجه می توان در موارد زیر دسته بندی نمود:دسته اول: اشعاری را شامل می گردد که شاعر، با تاسی از سبک شعری شعرای هم عصر خویش اکثر غزلیات خواجه را از لحاظ وزن و قافیه و ردیف (موسیقی درونی و بیرونی) و حتی از لحاظ شکل و الفاظ و عبارات (از حیث زبان) مورد استقبال قرار داده و بر خلاف مضامین شعری خواجه، آن مضامین را در مدح و منقبت پیامبر (ص)، حضرت علی (ع) و دین و شریعت به خدمت می گیرد.دسته دوم: اشعاری را در بر می گیرد که شاعر با تاسی از شعرای هم عصر خویش مصرع و ابیاتی از خواجه را در تقویت افکار و اندیشه های مذهبی خویش که تماما ستایش و منقبت پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) است، عینا و بی کم و کاست و یا با اندک تغییری که چندان محسوس نیست، در میان اشعار خود ذکر کرده و مابین معانی و مضامین خواجه و مضامین مذهبی خویش ارتباط ظریفی ایجاد کرده و به نقیضه گویی پرداخته است. این نوشتار به تحقیق در این زمینه در دیوان های این دو شاعر شیرازی پرداخته است.

هرچند مفهوم وقت نزد همگان بدیهی به نظر می رسد اما در عرفان اهمیتی فراوان دارد و در عین حال مفهوم آن بسیار پیچیده و نسبت به افراد مختلف امری نسبی است و پی بردن به کنه آن ساده نیست زیرا هر یک از عرفا به اقتضای حالتی که بر آنها عارض می شود، دریافت و بیانی متفاوت از آن دارند، حتی عارفی ممکن است در حالات مختلف دریافت ها و بیان های مختلف و متنوعی از آن داشته باشد. این که مفهوم وقت و تعاریف صوفیه از آن چیست و حافظ در قرن هشتم در اوج زیبایی ها و ظرافت های هنری شعر عرفانی فارسی چه دریافت و بیانی از وقت دارد، مساله ای است که در این مقاله بدان می پردازیم.وقت در متون عرفانی مدرسی مشهور، اصطلاحی عرفانی است و ذیل الفاظ خاص صوفیه بدان پرداخته شده است. با اینکه درباره وقت بر حسب حال و مقال صوفیان و عارفان در کتب تدوین شده، اشارات و عبارات متفاوتی به چشم می خورد ولی تقریبا معناهای نزدیک به هم دارد. با این حال وقت در نظرگاه حافظ به سبب بهره مندی از آموزه های مشرب عرفانی در شعر و اندیشه اش از ویژگی های منحصر به فردی بر خوردار است. به طوری که وقت در سخن او در طیفی از بیان‎ها و معانی متنوع و رنگارنگ جلوه کرده است و گستره و ژرفایی شگفت دارد.در این مقاله ابتدا در باره چیستی وقت و رابطه آن با زمان سخن به میان آمده است سپس با رویکردی اصطلاح شناسی که مبنی بر بررسی تاریخ تطور آن است، مقدمه و پیشینه ای فراهم آمده و تحلیل شده است آنگاه درک و دیدگاه حافظ از وقت و عنایت ویژه او به وقت خویش در اندیشه و تجربه عرفانییش تبیین شده است و ضمن طبقه بندی وقت حافظ و مراتب آن با توجه به شواهد شعری دیوان وی نشان داده شده است که راز تفاوت وقت حافظ با دیگران در چیست و کار و بار خوش عاشقی و مستی چگونه شعر و شعور حافظ را در جایگاه و پایگاهی دیگر و برتر نشانده است.

بی شک تحقیقات و پژوهش های عظیمی در زمینه حافظ و اشعارش (حافظ پژوهی) توسط شارحان و حافظ پژوهان زیادی صورت گرفته که هر یک به نوبه خود تاثیر به سزایی در تکریم مقام حافظ داشته که به زعم خود توانسته اند خوانشی نو و برداشتی تازه از اشعارش ارایه دهند. به این اعتبار می توان گفت که اشعار وی به لحاظ ابعاد پیچیده ذهنی او، به دلیل درون مایه های پر رمزوراز و خوانش های گوناگون بیشتر به منشوری هزارپهلو همانندند و دارای کیفیات و ویژگی هایی اند که قابلیت خوانش های متعدد و امکان کاویدن از جوانب مختلف را میسر می سازند. در همین زمینه، این نوشتار پژوهشی است در گستره نقد ادبی معاصر، در پرتو رویکرد منطق مکالمه میخاییل باختین تا برداشتی دیگر و خوانشی نو از فلسفه وجودی اشعار حافظ ارایه کند. با عنایت به این نکته نفس عمل از نحله ای مکالمه ای برخوردار است که از یک سو مکالمه و گفت وشنودی است با خواجه حافظ از دریچه اشعار وی و بررسی آن در سطوح و جنبه های مختلف و ازسوی دیگر مکالمه ای مابین جنبه تئوری منطق مکالمه و جنبه عملی آن میان شاعری پارسی گو و نظریه نقد ادبی معاصر.