کمپلکس پلوتونیک برنورد واقع در زون ساختاری تکنار، در شمال خرد قاره ایران مرکزی و در20 کیلومتری شمال غرب شهرستان بردسکن قرار دارد. این مجموعه با سنی معادل اواخر پرکامبرین (نئوپروتروزوئیک)، نتیجه فعالیت ماگمایی وسیع شمال خرد قاره ایران مرکزی در اثر پدیده­ کوه زایی کاتانگاهی است. مشابه این ماگماتیسم در شمال خرد قاره ایران مرکزی به صورت کمربند ولکانو-پلوتونیک خواف-کاشمر-بردسکن همچون گرانیتوئیدهای کاشمر وجود دارد. این کمپلکس بزرگ مقیاس در واقع مجموعه ای گرانیتوئیدی شامل سنگ های گرانیتی، گرانودیوریتی، تونالیتی و گرانوفیری است که بخش مرکزی آن از یک گروه واحدهای گابرویی، دیوریتی و کوارتزدیوریتی تشکیل شده است. بافت اصلی این سنگ های حدواسط و مافیک، گرانولار متوسط تا درشت بلور است و بافت های پورفیروئید به ویژه در سنگ های حدواسط و بافت های پوئی­ کلیتیک و ساب­ افیتیک در سنگ های گابرویی به صورت پراکنده به چشم می خورد. کانی اصلی فرومنیزین­ دار سنگ های مافیک و حدواسط، کانی هورنبلند است و در نمونه های کوارتزدیوریتی، بیوتیت نیز دیده می شود. سنگ های حدواسط و مافیک کمپلکس پلوتونیک برنورد از لحاظ ژنتیکی با سنگ های گرانیتوئیدی این مجموعه ارتباطی مستقیم دارند. از لحاظ ارتباط صحرایی و بررسی های سنی چنین مشخص می شود که این واحدهای مافیک و حدواسط نسبت به واحد گرانیتی و دیگر واحدهای نفوذی اسیدیی این کمپلکس قدیمی تر بوده و توسط این واحدها قطع شده­ اند. بر اساس سن سنجی دیوریت های منطقه برنورد با استفاده از کانی زیرکن به روش U-Pb، سن این توده های نفوذی 32/4± 96/551 میلیون سال قبل (اواخر پرکامبرین) به دست آمده است. بر پایه بررسی های ژئوشیمیایی، تحولات ماگمایی این سنگ ها از نوع تولئیتی و کالک آلکالن بوده و شاخص اشباع از آلومین این سنگ ها متاآلومین است. دیوریت ها و گابروهای برنورد از نوع پتاسیم متوسط بوده و از لحاظ ویژگی های ژئوشیمیایی نسبت به عناصر ناسازگار La, Rb, K, U, Pb به همراه Th غنی شدگی نشان می دهند؛ در حالی که عناصری مانند Nb, Ti, Ta, Sr, Ba تهی شدگی شاخصی را در مقایسه با کندریت ارائه می دهند. ویژگی ایزوتوپی i(143Nd/144Nd) دیوریت ها و گابروهای برنورد در گستره 51203/0 تا 51214/0 به دست آمده است. مقدار عددی نسبت i(87Sr/86Sr) این توده های نفوذی در گستره 7038/0 تا 7135/0 اندازه­ گیری شده است. مقدار عددی Ɛ Nd(T=552) دیوریت ها و گابروهای برنورد از 0/2 تا 0/4 به دست آمده است. مقادیر پایین i(87Sr/86Sr) نمونه های دیوریت و گابروهای منطقه برنورد و مقادیر Ɛ 0Nd(present) این توده های نفوذی که 2/0-تا 0/4 محاسبه شده است، نشان دهنده آن است که تولید چنین توده های نفوذی می­ تواند به منبعی از گوشته بالایی یا پوسته قاره ای زیرین تحت آلایش قرار گرفته شده، نسبت داده شود. محیط تشکیل این دسته از سنگ های کمپلکس پلوتونیک برنورد، حاشیه فعال قاره و محیط کمان آتشفشانی است که می تواند به فرورانش پوسته اقیانوسی موجود بین خرد قاره ایران مرکزی و بلوک افغان مرتبط باشد.

در جنوب غرب سنندج (محور صحنه- مریوان)، در زون ساختاری زاگرس رورانده، زنجیری از توده های نفوذی غالبا باریک و حد واسط که توسط رگه های اسیدی قطع شده اند، با روند شمال غرب- جنوب شرق، به داخل سنگ های رسوبی کرتاسه و پالئوسن تزریق شده، سبب دگرگونی آنها تا حد رخساره آلبیت- اپیدوت یا پیروکسن هورنفلس شده است. علاوه بر توده های نفوذی، در بعضی نقاط گدازه های آتشفشانی غالبا باریک نیز به چشم می خورند. در حاشیه غربی توده های نفوذی و در امتداد تراست های زاگرس اثراتی از ملانژ افیولیتی رخنمون یافته است. توده های نفوذی و سنگ های آتشفشانی وابسته به آنها متعلق به ائوسن پایانی- اولیگوسن بوده، غالبا دارای طبیعت کالک آلکالن و بعضی توله ایتی هستند. رفتار عناصر اصلی و کمیاب سنگ های آذرین منشا یک گوشته هتروژن را برای این سنگ ها معرفی می کند و از تعلق آنها به محیط های فرورانش خبر می دهد. زمان جایگزینی، موقعیت تکتونیکی و اختصاصات ژئوشیمیایی توده های آذرین حاکی از این است که پس از شکسته شدن پوسته اقیانوسی نئوتتیس در کرتاسه بالایی، فرورانش بخش جنوب غربی این پوسته به زیر بخش شمال شرقی آن در طول پالئوژن سبب این ماگماتیسم در دوره اولیگوسن شده است. اگر این احتمال درست باشد، برخورد نهایی دو صفحه عربستان و ایران باید در پایان اولیگوسن و در آغاز میوسن صورت گرفته باشد.

این نوشتار جمع بندی داده های تکتونوماگمائی ایران است که در آن به موقعیت و حرکات بلوکها در گذشته، به پی آمدهای شکسته شدن پوسته اقیانوسی نئوتتیس در کرتاسه بالائی، به ماگماتیسم حاصل از فرارانش پوسته و گوشته قاره ای داغ بر روی ورقه های افیولیتی سرپانتینیزه و به تداخل دو رژیم تکتونیکی (برای مثال انطباق زونهای فرورانش و برخورد بر تیغه های حرارتی قدیمی که در گذشته عامل تشکیل ریفتهای نارس درون قاره ای بوده اند) توجه شده است. از این جمع بندی چنین استنباط می شود که اقیانوس نئوتتیس بیش از آنچه که تصور می رود دارای وسعت و گسترش بوده و این گستردگی در حدی بوده که پوسته اقیانوسی آن در مدتی طولانی، ابتدا به علت جبران مقدار تولید شده و سپس به علت حرکت آفریقا به طرف شمال خاور، به زیر ایران مرکزی (و زون سنندج - سیرجان که به گمان در آن زمان یک سری جزایر قوسی بوده)، فرورانش کرده باشد. انطباق زونهای فرورانش و برخورد بر تیغه های حرارتی قدیمی که در مزوزوئیک ریفتهای درون قاره ای بوجود آورده بودند، می توانسته موجب بهم خوردگی نظم کلاسیک ماگماتیسم در محیط های تکتونیکی نامبرده شده باشد. شکسته شدن پوسته اقیانوسی نئوتتیس در کرتاسه بالائی این امکان را فراهم کرده تا بخش فرو رفته و متوقف شده این پوسته، به طور یکنواخت گرم شده، سبب ولکانیسم شدید و همزمان ائوسن گردد. این پدیده در سایر دوره های ترسیر نیز به صورت خفیف ادامه داشته است. غالب توده های پلوتونیک و ساب ولکانیک ترسیر ایران با ولکانیسم ائوسن هم ماگما بوده و حاصل تخلیه فشاری مخازن ماگمائی ژرف زیر آتشفشانهای ائوسن در دوره های کوهزائی پیرنئن و استیرین می باشند. همچنین بعضی از فعالیتهای ماگمائی درون نوارهای افیولیتی در مناطق تصادم قاره ای شدید که میلیونها سال پس از فرارانش پوسته اقیانوسی صورت گرفته، نتیجه ذوب بخشی گوشته و پوسته قاره ای فرا رانده بر روی ورقه های افیولیتی سرپانتینیزه هستند.

منطقه اکتشافی در 30 کیلومتری شمال شرق کاشمر، در بخش مرکزی کمربند آتشفشانی و نفوذی خواف- کاشمر- بردسکن واقع شده است. زمین شناسی منطقه شامل سنگهای آتشفشانی و نفوذی نیمه عمیق و عمیق مافیک تا اسیدی کالک آلکالن با توانایی بالا و شوشونیتی به سن پالئوسن- ائوسن میانی است. توده های گرانیتوئیدی با پذیرفتاری مغناطیسی از 2 تا 1654´10-5 (Si) جزو دسته مگنتیتی- ایلمنیتی هستند. دگرسانی و کانی سازی به دو صورت: 1) دگرسانی بیضوی- خطی شدید تا متوسط آرژیلیک- سیلیسی و سرسیتی شدن و دگرسانی متوسط پروپلیتیک همراه بارگه های کالکوپیریت- کوارتز ± پیریت در مناطق بهاریه، اوچ پلنگ و سرسفیدال، و 2) دگرسانی متوسط هماتیتی- کربناتی- کلریتی- سیلیسی همراه با رگه های غنی از اسپکیولاریت، کوارتز-گالن و باریت عقیم به همراه برش گرمابی در کمرمرد است. رگه ها بی هنجاری عناصر طلا، مس، سرب و روی دارند. بیشترین غنی شدگی طلا (تا 15 پی پی ام) به همراه مس، سرب و روی (هر کدام تا<1 درصد) در برش گرمابی و رگه های غنی از اسپکیولاریت رخ داده است. بر اساس بررسی سیالات درگیر، سیستم به صورت H2O-NaCl-CaCl2، دماها متوسط تا نسبتا زیاد و بین 245 تا 530 درجه سانتی گراد و شوریها نسبتا کم تا متوسط (بین 14 تا 17.6 (wt% NaCl) است. دماها و شوریهای بیشینه و کمینه به ترتیب مربوط به سیالات درگیر برش گرمابی و رگه های کوارتز - گالن است. هم زیستی بین سیالات درگیر دوفازی غنی از مایع و بخار و سیالات تک فاز گازی کم در رگه ها، برشی شدن سنگ و مشاهده سیالات درگیر نوع CO2 دار اندک در رگه های قله کمرمرد و نبود کوارتز حفره دار در کلاهکهای سیلیسی منطقه، نشان دهنده شرایط نزدیک به جوشش است. فراوانی کانیهای اسپکیولاریت و باریت و مقدار کم کانیهای سولفیدی نشان دهنده شرایط اکسیدان محلول و تاثیر کمپلکس های کلریدی CO2 دار در حمل، دخالت نداشتن آبهای متئوریک و ته نشست عناصر فلزی محلول گرمابی با کاهش تدریجی دما است. شواهد مختلف بیانگر سطحی ترین و بخشهای با عمق متوسط از یک سیستم کانی سازی مگنتیت طلا دار نوع IOCG دور از کمان در کاشمر است.

منطقه مورد مطالعه محدوده ای به وسعت 510 کیلومترمربع است که در فاصله طول های شرقی ″ 56 ′ 30 °58 تا″ 2 ′ 51 °58 و عرض های شمالی ″42 ′15 °28 و ″00 ′30 °28 در جنوب شرق بم واقع شده است. سنگ های این منطقه که از لحاظ چینه شناسی متعلق به ترشیری هستند، شامل نهشته های ائوسن و سنگ های پلوتونیک و ساب ولکانیک میوسن می باشند نهشته های ائوسن خود انواع سنگ های آذر آواری از قبیل توف های حد واسط، اسیدی و ایگنیمبریت و سنگ های آتشفشانی شامل آندزیت – بازالت، آندزیت، داسیت – آندزیت و داسیت را در برمی گیرند سنگ های میوسن شامل دیوریت و انواع گرانیتوئیدها از قبیل تونالیت، گرانودیوریت، گرانودیوریت پورفیری، گرانیت، گرانیت پورفیری، لوکوگرانیت و گرانوفیر هستند. مجموع مطالعات صحرایی، ژنوشیمیایی و تکتونوماگمایی نشان می دهد که ماگماتیسم در منطقه مورد نظر به دو دوره زمانی جداگانه اختصاص دارد. در دوره ائوسن که این پدیده به صورت ولکانیسم ظهور می نماید، ماگمای اولیه ای با ترکیب بازیک وجود داشته که تفریق کانی هایی مانند پیروکسن و پلاژیوکلاز در این ماگما سبب تحول شده و در نتیجه سری سنگ های کالکوالکالن در آندزیت – بازالت تاداسیت را به وجود آورده که همراه با سنگ های ولکانوکلاستیک فوران یافته اند. در دوره میوسن ماگمای دیوریتی وجود داشته است که در یک مرحله با نفوذ در بخش های بالای پوسته، داخل سنگ های ولکانیک ائوسن نفوذ کرده که گسترش کم سنگ های دیوریتی در منطقه از شواهد صحرایی این فرایند است. سپس تشکیل کانی هایی نظیر پیروکسن، تیتانومانیتیت و پلاژیوکلاز سبب تحول در ماگمای دیوریتی شده که در نتیجه آن با نفوذ ماگما به بخش های فوقانی گرانیتوئیدهای متنوعی بسته به ترتیب ماگما و عمق نفوذ تشکیل شده اند. این گرانیتوئید ها از تیپ I و متعلق به گروه گرانیت های قوس آتشفشانی (VAG) هستند که مقایسه نمودار عنکبوتی آنها تشابه بسیار نزدیکشان را با گرانیتوئید لیما در پرو نشان می دهد.

سنگ های نیمه عمیق شمال شهرکرد واقع در جنوب غربی ایران، در پهنه زمین ساختی سنندج- سیرجان به صورت دایک های بازی رخنمون یافته اند. ترکیب این سنگ ها دولریتی بوده و دارای بافت های ویژه ای همچون اینترگرانولار، اینتر سرتال، افیتیک و پوئی کلیتیک هستند. کانی های اصلی تشکیل دهنده دولریت ها عبارتند از پلاژیوکلاز و کلینوپیروکسن و دیگر کانی های موجود در آن ها از کانی های ثانویه از جمله سریسیت، کلریت، کلسیت و به میزان کمتر اپیدوت، زوئیزیت، اسفن و کانی های فرعی مثل آپاتیت، مگنتیت، تیتانومگنتیت و ایلمنیت تشکیل شده اند. کلینوپیروکسن های موجود در دولریت ها، شامل اوژیت و دیوپسید به صورت فازهای کانیایی جداگانه و یا تنوع ترکیبی از اوژیت در مرکز تا دیوپسید در حاشیه یک فاز دیده می شوند. شواهد ژئوشیمیایی و کانی شناسی دلالت بر ماهیت تولئیتی دایک های منطقه دارد. بر اساس نمودارهای جدایشی محیط های ژئوتکتونیکی مبتنی بر شیمی کانی کلینوپیروکسن، سنگ های نیمه عمیق مورد بررسی در یک محیط کشش متعاقب فرورانش تشکیل شده اند. بر این اساس، می توان ماگماتیسم مورد بررسی در این منطقه را به فاز کوهزایی سیمرین میانی تا فوقانی به سن ژوراسیک فوقانی تا کرتاسه تحتانی نسبت داد که سنگ های نیمه عمیق به مراحل انتهایی این رخداد وابسته اند.

زون های فرورانش به سمت غرب، برخلاف زون های فرورانش به سمت شرق ویژگیهای مشترکی شامل ساختارهای کم ارتفاع، دراز گودال عمیق، صفحه فرورونده پرشیب و حوضه پشت قوسی مرکب دارند. محیط تکتونوماگماتیسم و متالوژنی بلوک لوت در حال حاضر مورد بحث است و نظریات بسیاری مطرح شده اند و علی رغم اینکه برخی مساله فرورانش را مردود دانسته اند، اکثر محققیق فرورانش را به زیر بلوک افغان در نظر گرفته اند، اما عده ای معتقدند که پوسته اقیانوسی به زیر بلوک لوت کشیده شده است. نهشته های مس-طلای پورفیری در محیط ژئوتکتونیکی جزایر قوسی، طی ائوسن میانی تشکیل شده اند، در حالی که نهشته های مولیبدن دار در ارتباط با ضخیم شدگی پوسته طی الیکوسن بوده اند. در این مقاله، داده های جدید عناصر کمیاب و ژئوشیمی ایزوتوپی گرانیتوئیدهای بلوک لوت همراه با شواهد ساختاری ارائه می شوند که نشان دهنده فرورانش دوسویه نامتقارن به زیر هر دو بلوک لوت و افغان با سرعت های متفاوت پوسته اقیانوسی می باشد. اصل مقاله به صورت متن کامل انگلیسی، در بخش انگلیسی قابل رویت است.

کانسار مس پورفیری کوه‏ کپوت در بخش جنوب خاوری پهنة ماگمایی ارومیه-دختر و در کمربند مس کرمان در جبال بارز جای دارد. مطالعة واحدهای سنگی منطقه شامل واحدهای سنگی آتشفشانی آندزیت- داسیتی بافت پورفیری به سن ائوسن دارد که با تودة آذرین درونی کوارتزدیوریت و تودة آذرین درونی دایک میکرودیوریت قطع شده‏ اند. بررسی های سنگ‏ شناسی و دگرسانی نشان دهندة رخداد گستردة کانه‏ زایی سولفید مس در تودة آذرین درونی کوارتزدیورتی به ویژه پهنة دگرسانی پتاسیک به‏ صورت پیریت و کالکوپیریت است. کانه‏ زایی بیشتر به‏ صورت رگه‏ های کوارتز± پیریت ± کالکوپیریت± مگنتیت است. برپایة داده های شیمیایی عنصرهای کمیاب و خاکی کمیاب در نمودار Th/Yb-Ta/Yb ، تودة آذرین درونی کوارتزدیوریتی پیامد ماگماتیسم مرتبط با کمان و سری کالک‏ آلکالن است. نبود آنومالی منفی شدید Eu و Sr از ویژگی های یک ماگماتیسم اکسیدان و غنی از سیال در این منطقه است. غنی‏ شدگی نسبی LILEs وLREEs نسبت به HFSEs و HREEs در کوارتزدیوریت گویای شرایط گوشتة دگرنهاد آبدار با حضور فازهای گارنت و آمفیبول در خاستگاه است. بررسی ها نشان دهندة رخداد یک ماگماتیسم خاستگاه یافته از گوشتة اسپینل+ گارنت لرزولیت با رخداد ذوب‏ بخشیِ پس از آن و سپس تبلور پلاژیوکلاز در ژرفای کم است. شواهد زمین شیمیایی مانند مقدار بالای Ba/Th در برابر مقدار کم Th/Nb در تودة آذرین درونی کوارتزدیوریتی بر رخداد آلودگی مواد تیغة فرورونده و یا پوستة زیرین با ماگما تاکید میکند. رخدادهای تکتونوماگماتیسم منطقه شواهدی از ماگماتیسم وابسته به کمان تا همزمان با برخورد را نشان دادند.