با ظهور شرف الدین محمد بن سعید بوصیری و سرودن قصیده معروفش «برده» و تاثیر شگرف آن بر حوزه های ادبی، دیگر شاعران مدیحه سرای نبوی به پیروی از آن پرداختند و قصاید مدیحه نبویه را همچون برده در بحر بسیط و روی میم سرودند و بدین ترتیب قصاید بدیعیه شکل گرفت، قصایدی که در هر بیت آن یک یا چند نوع صنعت بدیعی بکار رفته است.در این بین صفی الدین حلی شاعر پرآوازه قرن هفتم هجری با سرودن قصیده بدیعیه اش و روی میم، در میان دیگر بدیعیه سرایان برجستگی ویژه ای یافت، چنانکه از سوی مورخین هم عصر خود همچون ابن شاکر کتبی و عسقلانی و تاریخ نگاران معاصر مانند: محمود رزق سلیم و... به عنوان مبدع و مکمل علم بدیع شناخته شد.در حالیکه در این میان شخصیت ادیبی حاذق چون «شیخ ابراهیم تقی الدین کفعمی» که وی نیز صاحبه بدیعیه ارزشمندی است که خود به شرح آن پرداخته، مغفول مانده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

علامه حائری مازندرانی 1350-1257) ه.ش.)، یکی از مفاخر علمی و ادبی معاصر ایران است که بیش از سیصد اثر چاپ نشده و چاپ شده، به دو زبان فارسی و عربی، از او به جای مانده است. یکی از آثار ارزشمند خطی آن مرحوم، بدیعیه او است که با خط شاعر، در 443 بیت و 164 صفحه، شرح و تدوین شده است. شاعر، علی رغم التزام به ذکر انواع آرایه های بدیعی و سرودن بلندترین بدیعیه تاریخ این فن و به کار بردن بیش از 300 نوع آرایه بدیعی که این نیز در نوع خود بی مانند است، دچار تکلف نشده و با اشعاری نغز و دلنشین، در فن بدیعیه سرایی به زبان عربی هنرنمایی کرده است.این مقاله، ضمن نقد و بررسی ویژگی های این بدیعیه و مقایسه آن با معروف ترین بدیعیه ها، چون بدیعیه صفی الدین حلی و سید علی خان مدنی، جنبه های نوآورانه و همچنین تاثیرپذیری آن را از دیگر بدیعه سرایان تبیین می کند.

پا به پای تکوین بلاغت در زبان عربی و پارسی و با این قصد که چیرگی و مهارت در صناعات و محسنات ادبی نموده شود و قدر و قربی برای شاعر فراهم آورد، گروهی از شاعران ایرانی و عرب طرح سرودن قصیده هایی را ریختند که شاعر در هر بیت از آن، آوردن یک یا چند صنعت بدیعی در معنای عام و شامل، عناصر دانش بیان و تا حدی معانی را بر خود التزام می کرد و در واقع فرهنگ مختصری از بلاغت را با سروده خود عرضه می داشت. این قصیده ها که بعدها به «بدیعیه» موسوم شدند، نخست در شعر پارسی و کمی پس از آن در شعر عربی رواج یافت. قصاید بدیعیه در هر یک از این دو زبان ویژگی ها و مشخصه هایی دارند که آن ها را از بدیعیات دیگر باز می نمایاند. این مقاله، ترجمان بدیعیه سرایی در دو زبان پارسی و عربی، سیر تاریخی و بیان تفاوت ها و تشابهات آن هاست.

یکی از شاخه های علوم بلاغی «فن بدیع» است که یررسی صناعات ادبی لفظی و معنوی را بر عهده دارد، اگر چه دانش بدیع تا حدودی از حقیقت و ماهیت بلاغت بدور است و لیکن از آنجا که در شکل ترکیب کلامی و انسجام اسنادی بدون تاثیر نبوده آن را یکی از شاخه های بلاغت به شمار آورده اند. تاریخ پیدایش صناعات ادبی ریشه در تاریخ موسیقی ترکیب زبان دارد و بنابراین تاریخ علم بدیع هر زبانی به تاریخ پیدایش آن زبان باز می گردد.

محمدرضا حکیمی از ادیبان ذواللسانین ادبیات معاصر ایران است که به دو زبان فارسی و عربی شعر می سراید. حکیمی در بدیعیه ی «دموع علی سفح» (اشک هایی بر کوهسار) ظهور حضرت مهدی(عج) را زمینه ساز جریان عدالت در جامعه می-داند. این مقاله با بررسی مختصات بلاغی و صنایع ادبی چکامه ی حکیمی، به دنبال کشف آن دسته از مضامین هنری و محتوایی این بدیعیه است که تا کنون مورد توجه پژوهشگران قرارنگرفته است. علاوه بر این، تحلیل وزن و موسیقی، نظام واژگان و شیوه ی تصویرپردازی قصیده نیز به روش توصیفی-تحلیلی مورد اهتمام نویسندگان است. برخی نتایج به دست آمده به این قرار است: 1-در این چکامه از میان اسالیب بیانی، تشبیه و استعاره از بیشترین فراوانی برخوردار است. 2-حکیمی در بدیعیه ی خود 41 گونه از صناعات بدیعی را به کاربرده است که می توان آن ها را به دو دسته ی لفظی و معنوی تقسیم کرد. از میان صنایع لفظی، جناس و انواع آن بیشترین کاربرد را دارند و از میان صناعات بدیعی معنوی نیز استخدام و توریه از بیشترین اهمیت برخوردارند.

مدح پیامبر از جمله موضوعاتی است که از آغاز اسلام تاکنون مورد توجه شاعران بوده و در این باره اشعار زیادی سروده اند. آغاز آن با قصیده شاعرانی چون کعب بن زهیر، کعب بن مالک و حسان و دیگر شاعران دوره اسلامی است. این نوع شعر با رکودی که در دوره های اموی و عباسی بر آن عارض شد، دوباره از عصر انحطاط اوج گرفت. برای مثال می توان قصیده برده بوصیری را نام برد یا بدیعیات که در این دوره برای اولین بار ظهور کرد.

قصاید مصنوع که بیشتر در آنها قواعد عروض و قافیه و صنایع شعری طرح می شود، یکی از شیوه های ارائه ادب تعلیمی است که سرایندگان آنها در سایه عرض هنر، به آموزش هنرهای ادبی نیز توجه کرده اند. در پژوهش های محققین تاکنون تعریفی دقیق از قصیده مصنوع و انواع آن داده نشده و اغلب، این نام را هم بر منظومه های وزنیه، هم بر بدیعیه ها و هم بر قصاید موشح نهاده اند. در این مقاله ضمن تعریف قصیده مصنوع و تفکیک انواع آن و بررسی سابقه و سیر تاریخی قصاید مصنوع، دو نمونه ناشناخته و کهن از این قصاید معرفی شده است. نخستین قصیده با نام مخزن السرور و مجمع البحور سروده بهاءالدین ساوجی و دومی با نام روضه السحور و دره البحور از سراینده ای به نام نصرالله عراقی است که هر دو از شعرای نیمه دوم قرن هفتم و نیمه نخست قرن هشتم هستند و در دربار تاج الدین علی عراقی حاکم کرمان و بم وسیرجان می زیستند. در هیچ یک از پژوهش های معاصرین و حتی منابع دستنویس و نسبتا کهن از این دو قصیده که تنها یک نسخه از آنها برجای مانده سخن نرفته است. از آگاهی های مندرج در مقدمه و متن این قصاید می توان دانست که بهاءالدین ساوجی و نصرالله عراقی بعد از سید ذوالفقار شروانی و فخری اصفهانی سومین و چهارمین سراینده قصاید مصنوعند.

مدیحه سرایی یکی از فنون اصیل و ریشه دار ادبیات عرب است و از حیث مضمون شاخه های متنوعی دارد که مدح پیامبر یکی از شاخه های آن است.مدح نبوی در عصر حیات آن حضرت پدید آمد و در قرن هفتم با عنوان اصطلاحی بدیعیات استمرار یافت. بدیعیه سرایان غالبا موضوعاتی همچون وصف اخلاق و صفات و فضایل پیامبر، ذکر اماکن نزول وحی، وصف حسب و نسب پیامبر و بیان گوشه هایی از اخبار و سیره آن بزرگوار را مورد توجه قرار داده اند. شوقی که یکی از شاعران بدیعیه سرای معاصر است همچون اسلاف خود در تصویر سیمای پیامبر به موضوعاتی چون میلاد، مناقب و فضایل پیامبر، معجزه و کرامات، معراج، دین و نظام سیاسی- اجتماعی اسلام و جهاد و توسل وشفاعت پرداخته است.