هدف مطالعه پیشرو بررسی آماری، ترمودینامیکی و همدیدی توفان های تندری سواحل جنوبی کشور طی دوره 1995-2014 می باشد. بدین منظور از داده های ایستگاه های همدید استان های بوشهر و هرمزگان استفاده شد. جهت تحلیل همدیدی از داده های ارتفاع ژئوپتانسیلی ترازهای 500-1000 هکتوپاسکال، مولفه u، v و فشار سطح دریا استفاده شد. برای تحلیل شرایط ترمودینامیکی نیز داده های جو بالا توسط شاخص هایی نظیر CAPE، LI، TT بررسی شدند. نتایج نشان داد روند مکانی این پدیده از غرب به شرق کاهش می یابد و پتانسیل رخداد آن در استان بوشهر بیش از هرمزگان است. ازنظر زمانی، بیشترین رخداد این پدیده در پاییز با 45 و زمستان با 43 درصد ثبت شده است. در مقیاس ساعتی تفاوت قابل توجهی در ساعت مختلف مشاهده نمی شود و امکان رخداد آن در تمامی ساعت ها به ویژه ساعات صبح محلی وجود دارد. نتایج همدیدی حاکی از نفوذ بادهای غربی تا جنوب عربستان و قرارگیری ناحیه واگرایی و منطقه فرارفت تاوایی مثبت روی منطقه مطالعاتی است که شرایط ناپایداری و صعود هوا را ایجاد می کند. این گسترش بادهای غربی یا ناشی از شکل گیری سامانه های بندالی در تراز میانی جو و یا ناشی از وزش نصف النهاری آن ها و فرارفت هوای سرد از اروپا یا شمال آسیا روی شرق مدیترانه است. مقادیر حاصل از شاخص های ترمودینامیکی نشان داد که در این منطقه، همرفت و ناپایداری های ایجادشده تحت تاثیر شرایط محلی، عامل اصلی رخداد این پدیده نمی باشند و در صورت فراهم شدن شرایط مناسب در ترازهای بالایی جو به عنوان عامل تشدید کنند این پدیده محسوب می شوند.

مقدمه مطالعه مخاطرات اقلیمی نظیر بارش سنگین به دلیل تأثیر مستقیم در ایجاد سیل بسیار حائز اهمیت است. به دلیل تغییرات اقلیمی که جهان دچار آن شده است مخاطرات اقلیمی افزایش یافته است. آنچه مسلم است انسان نمی تواند از بروز مخاطرات جوی جلوگیری کند ولی در پیش آگاهی از این رخدادها تحت­تأثیر پیش بینی های اقلیمی می تواند از نتایج مخرب این مخاطرات بکاهد. همچنین با توجه به نقش بسیار پررنگ انسان در افزایش مهم ترین واداشت اقلیمی یعنی گازهای گلخانه ای به طور ویژه گاز دی اکسید کربن، با مدیریت سوخت های فسیلی و افزایش نیروگاه های انرژی های نو که به انرژی های پاک معروف هستند می توان از تغییرات اقلیمی که مسبب رخدادهای حدی هستند کاست. مطلب دیگر مدیریت بارش سنگین برای مهار آب عظیم برای استفاده در کشاورزی است که به نظر می رسد با انجام تدابیر بتوان از این رخداد جوی بهره برد. نکته مهم دیگر در زمینه بارش سنگین در منطقه شمال غرب ایران توجه به احداث مناطق مسکونی در جاهای دور از مسیل ها می باشد که با شروع سیل ناشی از بارش سنگین آسیب پذیر هستند. مهم ترین مسبب رخدادهای حدی نظیر بارش سنگین در حال حاضر تغییرات اقلیمی است. عامل اصلی ایجاد تغییرات اقلیمی وادشت گازهای گلخانه ای می باشد. مهم ترین نوع گازهای گلخانه ای گازکربینک (دی اکسیدکربن) است. اصلی ترین دلیل افزایش این گاز که عمر زیاد داشته و تجزیه پذیری بسیار کمی دارد، انسان می باشد. به عبارت دیگر، مسبب اصلی افزایش و تشدید رخدادهای حدی عملکرد نادرست انسان در مواجه با طبیعت است. منطقه شمال غرب ایران به علت توپوگرافی کوهستانی و قرارگیری در مسیر اصلی عبور سیکلون های مدیترانه، مستعد رخداد بارش­های سنگین است. این پژوهش با هدف شناسایی منابع رطوبتی بارش سنگین شمال غرب ایران و همچنین تحلیل شاخص های ناپایداری مرتبط با آن انجام گرفته است. مواد و روش­ها منطقه مورد مطالعه در این تحقیق، شمال غرب ایران شامل استان های آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی، اردبیل، شمال کردستان و غرب زنجان می باشد. در این پژوهش داده های بارش به صورت روزانه و ساعتی (3 ساعته) و داده های باد (سرعت و جهت) به صورت ساعتی (3 ساعته) برای 23 ایستگاه سینوپتیک واقع در شمال غرب ایران در دوره 1990-2019 از سازمان هواشناسی ایران www.irimo.ir اخذ گردید. داده های جو بالای ایستگاه تبریز (تنها ایستگاه جو بالا در شمال غرب ایران) از طریق سایت دانشگاه وایومینگ امریکا http://weather.uwyo.edu/upperair/sounding.html به دست آمد. داده های سطح فوقانی جوی این پژوهش از پایگاه NCEP/NCAR تارنمای www.cdc.noaa.gov اخذ شد. برآوردهای حاصل از آزمون و خطا نشان داد که اگر صدک بالاتر از 99 و مساحت تحت پوشش بارش سنگین بیش از 30 درصد انتخاب شود، شرایط همدید توجیه مناسبی برای بارش های سنگین ارائه خواهند داد. در این مقاله، روزهایی که حداقل 7 ایستگاه به طور هم زمان در منطقه مورد مطالعه دارای بارش حداقل 20 میلی متر بودند انتخاب شدند. در این مطالعه با استفاده از شاخص های TTI،CAPE ،KI ،LI ، SI و SWEAT  وضعیت ناپایداری جو در شمال غرب ایران در ایستگاه نماینده منطقه (تبریز)، در روزهای رخداد بارش سنگین (43 روز) مورد ارزیابی قرار گرفت. بر اساس تحلیل عاملی در محیط نرم افزار SPSS از بین 6 شاخص، عامل های اصلی شناسایی شد، سپس با استفاده از تحلیل خوشه ای، خوشه های اصلی استخراج گردید و نمودار اسکیوتی روزهای نماینده هر خوشه در محیط نرم افزار RAOB ترسیم و تفسیر شدند. برای انتخاب ایستگاه های نماینده منطقه شمال غرب ایران، 15 درصد (3 ایستگاه همدید) ایستگاه های منطقه تحقیق، بر اساس ارتفاع از سطح دریا (متر)، اقلیم (تعداد بارش سنگین و میانگین بارش سنگین در بازه زمانی مورد مطالعه) و فاصله زیاد از همدیگر (بر اساس کیلومتر و موقعیت جغرافیایی) انتخاب شدند. با استفاده از تحلیل خوشه ای در محیط نرم افزار SPSS، بر اساس متغیرهای مؤثر (رطوبت نسبی، بردار باد، آب قابل بارش) تراز میانی جو در منطقه شمال غرب ایران، خوشه ها استخراج شدند. سپس نماینده هر خوشه تعیین گردید و برای هر روز نماینده­ی رخداد بارش سنگین (4 روز از 43 رخداد بارش سنگین)، در هر 3 ایستگاه نماینده­ی منطقه مورد مطالعه (3 ایستگاه از 23 ایستگاه همدیدی)، مسیر و منشأ رطوبت بارش های سنگین با روش پس رو (72 ساعت قبل از روزهای بارش سنگین در شمال غرب ایران) و با استفاده از داده های جهانی آنالیز شده در مرکز ملی پیش بینی محیطی و تحقیقات جوی آمریکا (NCEP/NCAR) با گام زمانی 6 ساعته با قدرت تفکیک مکانی 5/2× 5/2 طول و عرض جغرافیایی برای ترازهای 850، 700 و 550 هکتوپاسکال، با مدل تحت وب HYSPLIT ردیابی انجام شد. با استفاده از نرم افزار WRPLOT نمودار گلباد برای روزهای نماینده در ایستگاه های نماینده شمال غرب ایران ترسیم و تفسیر شد. نمودار ترکیبی باد و بارش به صورت ساعتی، در محیط نرم افزار Excel برای روزهای نماینده در ایستگاه های نماینده منطقه پژوهش ترسیم و تفسیر شد. نتایج با توجه به معیارهای بارش سنگین در این مطالعه، 43 رخداد حدی بارش در دوره مشاهداتی (1990-2019) شناسایی شد. با استفاده از تحلیل خوشه ای سلسه مراتبی به روش وارد با فاصله اقلیدوسی، از 43 رخداد بارش حدی، 2 خوشه اصلی استخراج شد. خوشه اول، رخدادهای بارش سنگین با صعود دینامیکی در منطقه مطالعه را نشان می دهد و خوشه دوم، شامل رخدادهای بارش سنگین با صعود همرفتی در منطقه پژوهش هستند. از بین دو خوشه، خوشه اول فراوانی بیشتری دارد و نشان از غالب بودن بارش های سنگین با منشأ دینامیکی به بارش های سنگین با ماهیت ترمودینامیکی در منطقه مطالعه در دوره مورد بررسی را دارد. با ترسیم نمودار اسکیوتی در محیط نرم افزار RAOB برای روزهای نماینده هر خوشه، شرایط ناپایداری در روزهای نماینده نشان از تشدید و ثبات ناپایداری جو در ترازهای بالای 850 هکتوپاسکال برای نماینده خوشه دینامیکی را داشت. در نمودار اسکیوتی روز نماینده، خوشه ترمودینامیکی ناپایداری حداکثر تا تراز 850 هکتوپاسکال مشاهده گردید. محاسبات نشان داد که با توجه به شاخص های ناپایداری و نمودار ترمودینامیکی اسکیوتی، نقش عامل همرفت در بارش های سنگین شمال غرب ایران کم و عامل دینامیکی دلیل اصلی بارش های سنگین بوده است. نتایج مطالعه بر اساس نمودار گلباد، حاکی از آن است که بادهای غالب مسبب رخدادهای بارش سنگین از سمت جنوب غربی وزیده اند و به طور متوسط 5/3 متر بر ثانیه سرعت داشته اند. خروجی نمودار HYSPLIT نیز تأییدکنندۀ جهت جنوب غربی منطقه مطالعه برای مسیر ورودی رطوبت بارش های حدی است. همچنین نتایج نمودار ترکیبی سرعت باد و بارش به صورت ساعتی نشان داد که حداکثر سرعت باد و بیشینه بارش در روزهای بارش سنگین، ساعت 12 گرینویچ معادل 15:30 به وقت محلی بوده است که نشان از تقویت سیستم دینامیکی مؤثر در منطقه در این ساعت هست؛ به عبارت دیگر، چرخند مستقر در این ساعت با همگرایی ایجاد شده، بیشینه رطوبت را به منطقه کشانده و با صعود شدید موجبات رخداد بارش های سنگین شمال غرب ایران را مهیا کرده است. بر اساس محاسبات انجام گرفته متوسط متغیری های جوی آب قابل بارش، رطوبت نسبی و سرعت بردار باد در رخدادهای حدی بارش در شمال غرب ایران به ترتیب 16 کیلوگرم بر متر مربع، 68 درصد و 20 متر بر ثانیه بوده است. نتیجه­ گیری بر اساس پژوهش انجام شده در منطقه شمال غرب ایران، در دوره 1990-2019 در زمینه بارش سنگین، نتایج نشان دادند که با توجه به شاخص های ناپایداری و نمودار ترمودینامیکی اسکیوتی، نقش عامل همرفت در بارش های سنگین بسیار کم و عامل دینامیکی دلیل اصلی بارش های سنگین بوده است. نتایج مطالعه بر اساس مدل HYSPLIT نشان داد که مسیر اصلی ورود رطوبت به منطقه مورد مطالعه، سمت جنوب غربی است و منشأ اصلی تأمین رطوبت بارش سنگین، دریای سرخ است. نتایج مطالعه بر اساس نمودار گلباد، حاکی از آن است که بادهای غالب در رخدادهای بارش سنگین از سمت جنوب غربی وزیده اند و سرعت آن ها به طور متوسط 5/3 متر بر ثانیه بوده است. نمودار ترکیبی سرعت باد و بارش به صورت ساعتی نشان داد که حداکثر سرعت باد در روزهای بارش سنگین، ساعت 12 گرینویچ معادل 15:30 به وقت محلی بوده است که نشان از تقویت سیستم دینامیکی مؤثر در منطقه مورد مطالعه در این ساعت است. انسان توانایی حذف مخاطرات جوی را ندارد. مخاطرات جوی جزئی از طبیعت هستند و انسان فقط قادر است از فراوانی و شدت این رخدادها بکاهد. در شمال غرب ایران نیز بهترین راهکار مقابله با خطرات ناشی از بارش سنگین، شناسایی علل پیدایش این رخداد، از قبیل منابع رطوبتی تأمین کننده بارش سنگین و ارزیابی شاخص های ناپایداری که نشان از شرایط صعود برای تشکیل بارش سنگین هستند است. در گام بعدی اطلاع رسانی از وقوع این رخداد و هشدار بابت احتمال سیل به ساکنان منطقه نظیر کشاورزان، مسافران و ... است. بیمه کردن محصول و خانه های مسکونی، احداث خانه های مسکونی مناطق مستعد بر روی پایه های بلند با ارتفاع 3 یا 4 متری، افزایش پوشش گیاهی و نهال کاری با هدف افزایش نفوذپذیری خاک، لایروبی رودخانه ها برای جلوگیری از افزایش ارتفاع آب در اثر ته نشین شدن رسوبات، انجام اقدامات حفاظتی در ساحل رودخانه ها با هدف کاهش فرسایش خاک در مناطق ساحلی، استفاده از آب بندهای بتونی سیار در موقع بارش در مناطق کشاورزی و مسکونی با هدف جلوگیری از آسیب های سیل احتمالی در مواقع بارش سنگین و اجتناب از حمل و نقل های غیر ضروری به دلیل کاهش دید، لغزندگی و آب گرفتگی معابر شهری و جاده ای از راهکارهای عمده برای کاهش تلفات ناشی از بارش سنگین محسوب می شوند. نتایج این پژوهش از لحاظ غالب بودن ناپایداری دینامیکی در بارش های سنگین، رخداد بارش سنگین در فصل بهار با علل همرفتی، رخداد بارش حدی با تأمین رطوبتی دریای سرخ توسط سیکلون مدیترانه و در تأیید تقویت سیکلون های مسبب بارش سنگین در ساعت 12 به وقت گرینویچ با نتایج سایر پژوهشگران همخوانی مطلوبی دارد.

توفان های تندری نوعی از توفان است که عموما با ابرهای همرفتی و معمولا با سیلاب های لحظه ای و گاهی تگرگ و باد شدید همراه هستند. ابرهای مربوط به توفان های همرفتی در بیشتر مناطق مشاهده می شوند، اما درصد کوچکی از این توفان های همرفتی تولید شرایط هوای سخت و سیل های ناگهانی را می کنند و خسارات زیادی به بار می آورند. یکی از این توفان های تندری مرگ بار، توفان تندری 28 تیرماه 1394 است که دارای خسارات مالی و جانی فراوانی بود. در این پژوهش به بررسی شرایط سینوپتیکی و ترمودینامیکی این توفان تندری پرداخته شده است. هدف از انجام این پژوهش پیش بینی احتمال وقوع توفان تندری، تعیین شدت توفان احتمالی، تعیین مکان توفان همرفتی و ارتباط آن با سامانه های سینوپتیکی بوده است. در این راستا از داده های NCEP/NCAR، تصاویر ماهواره ای NOVA/AVHRR، داده های جو بالا و نرم افزارهای GRADS، ENVI، RAOB و ArcGIS برای رسیدن به اهداف فوق استفاده شد. نتایج این پژوهش نشان داد که شرایط سینوپتیکی مساعد برای وقوع توفان تندری ازجمله کم فشار تراز دریا، ناوه تراز میانی، همگرایی رطوبت و وجود رطوبت در لایه های پایینی جو وجود دارد. همچنین هسته اصلی توفان که بین کرج و قزوین قرار دارد با مرکز بیشینه امگای منفی تراز 500 هکتوپاسکال منطبق است. نتایج شاخص های ناپایداری برای ساعت UTC 00 نشان داد که شاخص های KO، KI، JI و VT شدت ناپایداری را قوی و توفان همرفتی شدید را پیش بینی کرده اند. 6 شاخص نیز ناپایداری (توفان همرفتی) متوسط و فقط دو شاخص توفان همرفتی ضعیف را پیش بینی کرده اند. نرم افزار RAOB حداکثر سرعت قائم در این ساعت را 30 متر بر ثانیه برآورد کرده است که نشان دهنده صعود شدید و درنتیجه وقوع توفان تندری شدید است.

در این پژوهش، ابتدا داده های غلظت آلاینده ها از شرکت کنترل کیفیت هوای استان تهران اخذ گردید. سپس برای پیمایش قائم جو با استفاده از نرم افزار RAOB و داده های جو بالای ایستگاه مهرآباد نمودار ترمودینامیکی (SKEW-T) ترسیم گردید. جهت بررسی گردشهای جوی با استفاده از پایگاه داده های مرکز میان مقیاس اروپا (ECMWF) نقشه های مربوطه در نرم افزار Grads ترسیم شد. در این پژوهش، نخست روند فصلی و تعداد روزهای آلوده فراگیر در بازه زمانی 1390-1396 استخراج و بررسی گردید. یافته ها بیانگر روند کاهشی در غلظت آلاینده هایی همچون SO2، CO، O3، PM2.5 و روند افزایشی غلظت PM 10 و NO2 در طی بازه زمانی مورد مطالعه می باشد؛ سپس با تعیین روزهای با آلودگی بسیار شدید و فراگیر، به تفسیر همدید نمونه های منتخب برای هر فصل پرداخته شد. در فصول زمستان و بهار با نفوذ سامانه پرفشار سرد مهاجر بر روی نیمه شمالی ایران در سطح زمین و در سطوح میانی وردسپهر کشیده شدن پشته ای از روی سرزمین عربستان و عراق و منطبق بر پرفشار سطح زمین، شرایط حاکم در زمان رخداد آلودگی های شدید و فراگیر بوده است. در فصول تابستان و پاییز نیز شبیه هم با استقرار پرفشار در روی خزر و نوار شمالی کشور و گسترش کم فشار پاکستان تا نواحی جنوبی البرز و در سطوح میانی وردسپهر با نفوذ ناوه کم عمق وابسته به کم ارتفاع شمال روسیه بر روی منطقه پژوهش با ایجاد شرایط باد آرام و کاهش عمق لایه مرزی شرایط مناسبی برای افزایش پتانسیل آلودگی هوای استان تهران فراهم آورده است.

هدف از این پژوهش بررسی روند وارونگی دمای لایة مرزی کلان شهرهای تهران، مشهد، و تبریز است. در این راستا، از داده های پیمایش قائم جو سال های 2007-2017 ساعت صفر (00) ایستگاه های هواشناسی تهران، مشهد، و تبریز از پایگاه داده های اقلیمی وایومینگ استفاده شد. برای تعیین انواع وارونگی دما، نمودارهای تفی گرام داده های جو بالا با استفاده از نرم افزار RAOB ترسیم شد. سه نوع وارونگی تابشی، فرونشستی و جبهه ای به عنوان سه تیپ اصلی و چهار نوع دیگر به عنوان تیپ های ترکیبی متشکل از این سه نوع وارونگی مشخص و توزیع زمانی فراوانی و درصد هر یک از 7 تیپ وارونگی در هر ماه محاسبه شد. روند یازده سالة هر یک از تیپ های وارونگی با استفاده از روش ناپارامتریک من-کندال و تخمینگر شیب سن تعیین و مقایسه شد. نتایج نشان داد تیپ وارونگی تابشی در همة ایستگاه ها کاهش معنادار در سطح اطمینان 01/0 (Z>2. 58) و برعکس وارونگی فرونشستی روند افزایشی معناداری در سطح اطمینان 05/0 (z>1. 96) نشان داده است. از میان تیپ های ترکیبی، تیپ تابشی-فرونشستی روند افزایشی معنادار داشت. در مجموع، نوع تیپ های وارونگی در دورة 2007-2017 از تیپ های وارونگی خالص به تیپ های ترکیبی و چندلایه و به طور شاخص تیپ تابشی-فرونشستی تغییر یافته است.

هدف این مقاله بررسی چگونگی شکل گیری پدیده گرد و غبار و همین طور شناخت مناطق منشاء و مسیر ورود آنها به نیمه غربی ایران است. در این تحقیق یک دوره زمانی 30 ساله که از 1979 تا 2008 را پوشش می دهد، استفاده شده است. روش تحقیق ترکیبی از تحلیل های آماری- همدیدی و دورسنجی است. فراوانی وقوع، تدوام و شدت این پدیده با استفاده از داده های ساعتی گرد و غبار ایستگاههای سینوپتیک (8 نوبت در 24ساعت) در محیط ARC GIS و SPSS بررسی شد. وضعیت پایداری جو، با استفاده از داده های جو بالا در محیط نرم افزار RAOB محاسبه و تحلیل شده اند. بارزسازی گرد و غبار روی تصاویر MODIS با استفاده از ویژگی های دمای درخشایی طول موجهای 11 و 12 میکرومتر در محیط ENVI4.5 انجام شد، محاسبه و نمایش پهنه ای داده های تراز بالایی در محیط برنامه GrADS انجام شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که بیشینه روزهای همراه با گرد و غبار در ماههای مه، ژوئن و ژوئیه و کمینه آن در ماههای دسامبر و ژانویه است. همچنین بیشینه رخداد گرد و غبار در ساعت های بعد از ظهر به وقت محلی و کمینه آن مربوط به ساعت 0.0 UTC (3.5 به وقت محلی) است. با بررسی تصاویر ماهواره ای همراه نقشه های جوی و مقایسه آنها طی سالهای مختلف، شرق سوریه، عراق و نیز بیابان های عربستان به عنوان چشمه های گرد و غبار شناسایی شدند. بررسی نقشه های همدیدی نشان می دهد که در دوره گرم سال فرایندهای ترمودینامکی و در اواخر دوره سرد سال و ماههای گذر، فرایندهای دینامیکی مهم ترین نقش را در شکل گیری و انتقال این پدیده ایفا می کنند.

مطالعه توفان تندر به عنوان یک پدیده مخاطره آمیز جوی با استفاده از شاخص های ناپایداری به دلیل کمبود ایستگاه های مشاهداتی در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با استفاده از داده های بازتحلیل به ارزیابی توفان های تندری در ایران با دو شاخص CAPE و VWS می پردازد. ابتدا فراوانی، روند و ساعات وقوع توفان های تندری در ایران طی یک دوره 37ساله (1980 تا 2016) بررسی شد. سپس برای تحلیل توفان ها، از داده های بازتحلیل شبکه ای ERA-Interim متعلق به «مرکز اروپایی پیش بینی های جوی میان مدت» (ECMWF) استفاده شد. داده های ERA با استفاده از داده های مشاهداتی80 رخداد توفان در 14 ایستگاه جو بالای کشور با نرم افزار RAOB ارزیابی شد. پس از تایید صحت داده های ERA، مقادیر دو شاخص CAPE و VWS مربوط به 4542 رخداد توفان تندری برای ساعت های صفر و 12 گرینویچ در 42 ایستگاه سینوپتیک به دست آمد. سپس برای تمایز محیط های رخداد توفان تندری بسیارشدید از شدید و ملایم، از تحلیل ممیزی استفاده شد. در نهایت، معادله خط تشخیص برای هرکدام از گروه های شدت توفان به دست آمد. نتایج نشان داد که روند توفان های تندری در ایران رو به افزایش است. بیشترین فراوانی رخداد مربوط به ماه می و ساعت 21:30 است. داده های ERA تخمین بسیار نزدیکی برای VWS ارائه می دهند، اما تخمین ها برای شاخص CAPE اندکی بیش از مقادیر مشاهداتی است. بیشترین میزان شاخص CAPE در استان های جنوبی و جنوب غرب سواحل خزر، و بیشترین مقادیر شاخص VWS در سواحل خلیج فارس مشاهده می شود. بین مقادیر میانگین CAPE و VWS در سه گروه شدت توفان، اختلاف معناداری وجود ندارد. نقش شاخص VWS در تعیین نوع توفان بیشتر بوده است.

اهداف: طوفان تندری یکی از پدیده های آب و هوایی است که توسعه و تکامل آن تحت تاثیر عوامل دینامیکی و ترمودینامیک قرار دارد. هدف اصلی تحقیق حاضر، بررسی ویژگی های آماری و ترمودینامیکی رخداد طوفان های تندری در پهنه ایران است.روش: برای رسیدن به هدف مورد نظر، داده های ساعتی 14 ایستگاه سینوپتیک دارای رادیو سوند طی دوره آماری 19 ساله (1991-2009) از آرشیو سازمان هواشناسی دریافت و با استخراج کدهای مربوط به رخداد طوفان تندری فراوانی مکانی-زمانی آن ها بررسی شدند. در ادامه با استفاده از نرم افزار RAOB و نمودار اسکیوتی شاخص های ناپایداری از قبیل CAPE، LI، TT، SI و KI برای طوفان های تندری تجزیه و تحلیل شدند.یافته ها/ نتایج: نتایج حاصل از پردازش کدهای طوفان تندری نشان داد هرچند در مقیاس های زمانی سالانه، فصلی (بیشینه در فصل بهار %39 و کمینه در فصل تابستان با %7)، ماهانه (بیشینه در ماه های آوریل، مه و کمینه در آگوست) و ساعتی (بیشینه ساعت های 15 و 12) بیشینه و کمینه رخداد طوفان تندری برای پهنه ایران از زمان وقوع مشترکی برخوردارند، اما رخداد طوفان تندری در هر ایستگاه و منطقه به شرایط مکانی و زمانی آن بستگی دارد. مقایسه دهه ای این پدیده نشان دهنده فراوانی وقوع بیشتر آن طی دوره 1991-2000 نسبت به دوره 2000-2009 است. نتایج حاصل از بررسی و محاسبه شاخص های ناپایداری نشان داد که هم زمان با رخداد طوفان های تندری در سطح ایران، میزان همرفت و ناپایداری برای درصد قابل توجهی از این پدیده در محدوده پایین این شاخص ها قرار دارد.نتیجه گیری: بر اساس نتایج آماری و ترمودینامیکی به دست آمده از این تحقیق می توان گفت که رخداد طوفان تندری در ابتدا وابسته به فصل اقلیمی هر منطقه است و عوامل محلی همچون همرفت می توانند به عنوان عوامل ثانویه در رخداد طوفان های تندری موثر باشند.

پدیده نامطلوب گردوغبار یکی از بلایای طبیعی است که استان ایلام را به دلیل موقعیت جغرافیایی و همجواری آن با پهنه های بزرگی از مناطق بیابانی تحت تاثیر قرار می دهد. در این تحقیق پس از استخراج 40 سامانه گردوغباری شاخص و تفکیک آنها به دو دوره سرد وگرم سال طی دوره آماری (2000-2010)، با استفاده از نقشه های ارتفاع ژئوپتانسیل تراز 500 و فشارسطح دریا، نقشه های بردار باد، خطوط هم سرعت و نقشه های امگا در تراز 700 هکتوپاسکال در محدوده 15 تا 45 درجه شمالی و 20 تا 65 درجه شرقی صورت گرفت. برای بررسی وضیعت جو بالایی با مراجعه به پایگاه داده های جوی دانشگاه وایومینگ، داده های رادیوسوند برای روزهای همراه با گردوغبار در ایستگاه های نیمه جنوب غربی ایران اخذ شده و با استفاده از نرم افزار RAOB و نمودارهای SKEW-T به صورت روزانه ترسیم و مورد تحلیل قرار گرفتند، برای بررسی پایداری و ناپایداری جو از شاخص های LI)، (SI)،(CAPE  و TT استفاده شد. بارزسازی گردوغبار روی تصاویر MODIS با استفاده از ویژگی های دمای درخشایی و شاخص عمق نوری ذرات (AOD) انجام شد. نتایج تحقیق نشان می دهد در دوره سرد سال سیستم های مهاجر بادهای غربی و رودباد جبهه قطبی همراه آن و در دوره گرم سال کم فشارهای حرارتی سطح زمین مهم ترین عامل در ایجاد و شکل گیری پدیده مذکور در استان ایلام می باشند. هنگامی که یک فرود عمیق در غرب منطقه مورد مطالعه بر روی بیابان های کشورهای همجوار قرار گیرد و سرعت باد در آن به سرعت رودباد برسد، در صورت فراهم بودن شرایط محیطی، با ایجاد ناپایداری در سطح زمین سبب گرد و غبار و انتقال آن به استان ایلام می شود. در دوره گرم سال نیز کم فشارهای حرارتی سطح زمین و بخصوص کم فشارخلیج فارس با مکش هوای بیابان های اطراف (شبه جزیره عربستان) یکی از عوامل ایجاد گردوغبار می باشد. مسیر حرکت امواج گردوغباری و نحوه استقرار محور فرود و مراکز کم فشار سطح زمین و همچنین تصاویر ماهواره ای مورد استفاده نشان می دهد، مهم ترین منابع گردوغبارهای وارده به استان ایلام شامل بیابان های جنوبی عراق، شمال عربستان، جنوب سوریه و تا اندازه ای شمال صحرای آفریقا می باشد.