مقدمه: عوامل شیمیایی جنگی از نوع اعصاب، ترکیبات فسفردار آلی هستند که با حشره کش های فسفردار آلی شباهت ساختمانی دارند و فرایند سمیت آنها مشابه است. از این عوامل (سارین و تابون) در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران استفاده شد که موجب شهادت و صدها و مجروح شدن هزاران رزمنده گردید؛ همچنین از سارین در سالهای 1994 و 1995 به ترتیب در ماتسوموتو و متروی توکیو، ژاپن به عنوان عامل تروریستی استفاده گردید که موجب مجروح شدن هزاران نفر و شهادت ده ها تن شد. با توجه به احتمال بروز حمله شیمیایی با این عوامل، کادر پزشکی و حتی پیراپزشکان و پرستاران بایستی با مسمومیت عوامل شیمیایی جنگی اعصاب آشنایی پیدا کنند و برای کمک به درمان مسمومین با این عوامل آمادگی داشته باشند. سمیت: عوامل اعصاب فسفردار آلی وقفه دهنده آنزیم استیل کولین استراز می باشند و در نتیجه موجب افزایش استیل کولین در پایانه های عصبی می گردند که این خود موجب تحریک گیرنده های موسکارینی و نیکوتینی می شود؛ همچنین این عوامل بر سیستم اعصاب مرکزی و به درجه کمتر بر قلب و عروق اثرات سمی مستقیم می گذارد. این اثرات موجب بروز تظاهرات بالینی در اعضای بدن بویژه اعصاب، تنفس، قلب و عروق، جهاز گوارشی، پوست، چشم و عضلات اسکلتال می گردد. مسمومیت شدید با عوامل اعصاب جنگی اغلب در عرض نیم تا چند ساعت منجر به مرگ می شود. درمان: علاوه بر پادزهرهای شناخته شده این مسمومیت (آتروپین و اکسیم ها)، بر اساس پژوهشهای اخیر در بخش مسمومین بیمارستان امام رضا (ع) وابسته به دانشگاه علوم پزشکی مشهد، داروهای ارزان و در دسترسی مانند بیکربنات سدیم، سولفات منیزیم و آنتی اکسیدان ها (ویتامین های C و E) در درمان این مسمومیت با موفقیت به کار رفته است. نتیجه گیری: مسمومیت با عوامل شیمیایی جنگی اعصاب اغلب خطرناک و با مرگ و میر همراه است؛ بنابراین اقدام سریع و مناسب در درمان لازم می باشد.

عوارض تأخیری ناشی از عوامل جنگی شیمیایی، بحثی است که کمتر به آن پرداخته شده و مطالعات موجود بیشتر درباره عوارض کاربردهای غیرجنگی این عوامل می باشد. پرداختن به این امر برای سیاستگزاری و ارایه خدمات به جانبازان شیمیایی لازم است. یکی از این عوامل نوروپاتی محیطی است که نقش عوامل چون مشتقات، ارگانوفسفاتها و برخی از عوامل سمی دیگر در ایجاد آن شناخته شده است. اما در مورد احتمال ایجاد نوروپاتی با عوامل جنگی شیمیایی، سؤالات زیادی مطرح می باشد. در مطالعه حاضر تعداد صد نفر از جانبازان شیمیایی با متوسط سنی (9±) 2/37 سال و با درصد جانبازی مختلف که برای پیگیری و درمان به درمانگاه مصدومین شیمیایی مراجعه می کردند تحت معاینه فیزیکی و مطالعات الکترود یاگنوستیک قرار گرفتند. از این میان 5 نفر (5 درصد) از بیماران دچار نوروپاتی آکسونال بودند که به میزان معنی داری زیادتری از شیوع نوروپاتی در جمعیت نرمال است (001/0 >P). این حالت نشانگر نقش عوامل جنگی شیمیایی در ایجاد نوروپاتی محیطی در مجروحان شیمیایی جنگ تحمیلی است. با توجه به کاربرد توأم گازهای خردل و ارگانوفسفره، در جنگ عراق علیه ایران و با توجه به شواهد مربوطه به ایجاد نوروپاتی تأخیری ناشی از ارگانوفسفاتها و تطابق الگوی آن با یافته های این مطالعه، می توان نوروپاتی به وجود آمده را بیشتر به عوامل ارگانوفسفره مربوط دانست. اثبات این مدعا به مطالعات کمیلی بشتر نیاز دارد.

در جنگ جهانی اول برای اولین بار از سولفور موستارد یا گاز خردل به عنوان یک سلاح شیمیایی استفاده شد. سالیان بعد رژیم بعثی عراق در طول جنگ تحمیلی (هشت سال دفاع مقدس) علیه جمهوری اسلامی ایران از این گاز سمی بر علیه رزمندگان و مردم شهرهای ایران استفاده کرد که با وجود گذشت چندین سال از جنگ، شمار زیادی از جانبازان شیمیایی هنوز هم از عوارض آن رنج می برند. گاز خردل یک ماده آلکیله کننده قوی با خاصیت سیتوتوکسیک و موتاژنیک بوده که در تماس با پوست باعث ایجاد تاول در غشاهای مخاطی و پوست می شود. اغلب به صورت مایع روغنی بی رنگ یا زرد کهربایی است. در غلظت های بالا، بوی مشمیز کننده ای شبیه ترب کوهی، پیاز یا سیر دارد که بیشتر به علت آلودگی با سولفید اتیل و سایر تولیدات جانبی سنتز آن است. مطالعات مختلف ثابت کرده اند که قرار گرفتن طولانی مدت در معرض این گاز سمی، می تواند منجر به اختلالات تنفسی و سرطان ریه شود. با توجه به مقاومت های دارویی و شرایط خاص جانبازان شیمیایی مبتلا به سرطان ریه، یکی از روش های نوین پیشنهادی برای درمان آن ها، استفاده از ویروس های انکولیتیک می باشد. هدف از مطالعه حاضر مروری بر پتانسیل درمانی ویروس های انکولیتیک در درمان سرطان ریه ناشی از عوامل شیمیایی جنگی می باشد.

زمینه و اهداف: استفاده از گازهای شیمیایی جنگی سبب بروزعوارض متعددی می شود. هدف این مطالعه بررسی کیفیت زندگی آسیب دیدگان بمباران شیمیایی سردشت بود. کیفیت زندگی آسیب دیدگان شیمیایی با گروه مردم عادی مقایسه و ارتباط مشخصات فردی و شدت بیماری با کیفیت زندگی بررسی شد.روش بررسی: در این مطالعه کلیه آسیب دیدگان شیمیایی واجد شرایط پژوهش (232 نفر) و یک صد نفر از مردم عادی با نمونه گیری تصادفی به عنوان گروه شاهد، تحت مطالعه قرار گرفته اند. اطلاعات با استفاده از روش مصاحبه و گزارشهای پزشکی و ابزار مصاحبه شامل مشخصات فردی و پرسشنامه کیفیت زندگی در سه بعد جسمی، روانی و اجتماعی جمع آوری شد. شدت بیماری (درصد جانبازی) بر اساس معاینات پزشکی تعیین می شد.یافته ها: در گروه آسیب دیدگان 76 زن و 156 مرد شرکت داشتند و 38% گروه شاهد را زنان تشکیل می دادند. میانگین و انحراف معیار سن گروه آسیب دیدگان شیمیایی 41.05، 11.1± و گروه مردم عادی 37.26، 11.24± بود. نتایج نشان داد که امتیاز کیفیت زندگی در گروه آسیب دیدگان شیمیایی پایین تراز مردم عادی (p=0.00001) است ارتباط معنی دار و مستقیم بین کیفیت زندگی و اشتغال و تحصیلات به دست آمد. بین کیفیت زندگی و شدت بیماری ارتباط معنی داری وجودداشت ((p=0.0001.نتیجه گیری :عوارض دیررس آسیب شیمیایی با ایجاد محدودیت در زمینه های جسمی، اجتماعی و روانی سبب پایین آمدن کیفیت زندگی در آسیب دیدگان می شود.

خردل گوگردی یکی از مهمترین عوامل شیمیایی جنگی است. علت این امر سهولت و ارزان بودن سنتز خردل است که آن را به راحتی قابل استفاده در عملیات نظامی و تروریستی قرار می دهد. خردل گوگردی یک عامل آلکیله کننده است که سبب تغییر ماهیت اسیدهای نوکلئیک و پروتیین ها و باعث بر هم خوردن هموستاز و در نهایت مرگ سلول می شود. این عامل بسرعت با بافتهای چشمی، تنفسی و پوستی، همچنین با سلول های مغز استخوان و مخاط دستگاه گوارش واکنش می دهد و سبب عوارض حاد و دیررس متعددی می شود که بسیاری از آنها هنوز به خوبی شناخته نشده اند. با توجه به تهدید احتمالی استفاده از خردل گوگردی علیه نیروهای نظامی و حتی استفاده تروریستی آن علیه شهروندان عادی، پزشکان و پیراپزشکان باید با آثار خطرناک این گاز و نحوه مراقبت از مصدومین شیمیایی آشنا باشند؛ به همین منظور در این مقاله اثرات حاد ناشی از مسمومیت با خردل گوگردی همراه با جنبه های سم شناسی، تشخیصی و اقدامات موثر درمانی ارایه می گردد.