مشخصات

عنوان:

دولت سازی در جمهوری اسلامی ایران



گروه تخصصی:  علوم انسانی

سازمان مجری:  پژوهشگاه علوم انسانی و اجتماعی 

گروه پژوهشی: علوم سیاسی

پژوهشگران: 
قبادی خسرو (مسئول طرح)
میرترابی سید سعید (همکار طرح)
آبنیکی حسن (همکار طرح)
شاکری سید رضا (همکار طرح)
سینایی وحید (همکار طرح)

تاریخ خاتمه:  بهار 1391

کارفرما: 

خروجی طرح: 
 
تلفن: 2-664975615? 5-66951593-021

نشانی سازمان مجری: تهران، خیابان انقلاب، خیابان دانشگاه، خیابان شهید وحید نظری، پلاک 89
 

چکیده:

پژوهش حاضر در پی بررسی الگوی دولت سازی در جمهوری اسلامی ایران با بهره گیری از رویکرد نهادگرایی تاریخی است. در این رویکرد روند پیچیده و گسترده دولت سازی در چهار عرصه بررسی می شود:
1. خاستگاه بیرونی و یا درونی دولت سازی 2. ابزارها و منابع (مادی و غیر مادی) در روند دولت سازی 3. نیروهای عمده (موافق و مخالف) شرکت کننده در دولت سازی 4. عناصر عمده لازم برای ساخت دولت که خود شامل چهار مولفه (حوزه) برقراری نظم، بروکراسی، نهادسازی و توسعه گرایی است.
بررسی روندهای دولت سازی در جمهوری اسلامی بی تاثیر از پیشینه دولت سازی در تاریخ جدید ایران نیست، لذا این پیشینه از زمان روی کار آمدن صفویه تا پایان پهلوی دوم در فصل دوم طرح بررسی شده است. از این منظر انقلاب اسلامی را می توان نتیجه ناکامی پروژه دولت سازی در دوران پهلوی دوم به حساب آورد. برپایه روش نهادگرایی تاریخی، «انقلاب» به عنوان «لحظه سازنده» در روند دولت سازی در ایران عمل کرد که طی آن نخبگان انقلابی با بهره گیری از یک ایدئولوژی توده برانگیز سنت گرایانه و به مدد در آمدهای نفت و تحت تاثیر شرایط داخلی و خارجی ویژه پس از انقلاب، تحولات نهادی گسترده ای را در چهار مولفه (حوزه) دولت سازی رقم زدند.در این تحقیق درفصل سوم بیان شده است که الگوی اصلی دولت سازی در جمهوری اسلامی ایران در سه سال نخست پس از انقلاب بنیاد نهاده شد و پس از آن در فصل چهارم نشان داده شده است که در سه دهه بعد این الگو عمدتا تداوم پیدا کرده و البته تغییراتی نیز داشته است. در نتیجه گیری نهایی تحقیق (فصل پنجم) توالی و تغییر در الگوهای دولت سازی از دوران صفوی تا کنون مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های تحقیق نشان داده است که از نظر خاستگاه داخلی و خارجی دولت سازی در دوره زمانی مورد بحث، حرکتی سینوسی قابل مشاهده است. اقدام دولتمردان صفوی در بهره گیری از آیین شیعه و زبان فارسی در مسیر پایه ریزی نظم و یکپارچگی سیاسی و اجتماعی در قلمرو ایران، نقطه عطف مهمی در مقوله بهره گیری از منابع غیرمادی ساخت دولت در ایران به حساب می آید. این الگو البته با شدت و ضعف در دیگر تلاش های دولت سازی در ایران همچنان استمرار یافت و توالی جالب توجهی را در روند دولت سازی در ایران رقم زد. از نظر منابع مادی در روند ساخت دولت، گسست مهمی از زمان ورود درآمدهای نفتی به کشور به چشم می خورد. تا قبل ازآن مالیات گیری دولت از روستائیان وتجارت داخلی و خارجی، به لحاظ تاریخی، مهمترین منبع مادی تامین احتیاجات دولت در ایران بوده است. در زمینه نیروهای موثر در دولت سازی، افول نقش نخبگان ایلی در ساخت دولت از دوره پهلوی به بعد نمایانگر شکل گیری ساخت متفاوتی از دولت در کشور است که در اصطلاح دولت یکپارچه در برابر دولت چندپارچه خوانده می شود. از دولت صفوی تا دولت پس از انقلاب اسلامی، در حوزه های ساخت دولت نیز الگوهای متفاوتی از توالی و تغییر قابل مشاهده است.



کلیدواژگان:

 
 
Title:

State Building in Islamic Republic of Iran (1979-2009)



Abstract:

The present research project is derived from a research to the state-building model in Islamic Republic of Iran, using the historical-institutional approach to state-building. According to this approach, the complex and extensive process of state-building has to be studied regarding four aspects: 1. External or internal origin of state-building, 2. Instruments and resources (physical or unphysical) in this process, 3. Main forces (pro or for) participating in the process, and 4. The major factors required for building state, which in turn consists of four elements of establishing order, bureaucracy, institutionalism, and developmentalism. The research does not ignore the background of state-building in the history of Iran. We have discussed this in second chapter of the research. Historically speaking, Islamic Revolution can be considered as the result of the failed state-building project in the period of Pahlavi II. According to historical-institutional approach, revolution acted as a “momentous event” in this process where revolutionary elites caused extensive institutional changes in the four areas of state-building, using a traditional ideology to evoke masses, relying on oil incomes and the specific circumstances inside and outside the country, particularly after the Revolution. In chapter three, it is discussed that Iran’s model of state-building was developed during the first three years after the Revolution. Then in chapter four, we show that this model continued to exist with slight modifications for three decades. Successions and changes in state-building models from the Safavid dynasty up to the present were studied in chapter five. Findings of the research show that state-building process in terms of its origin has been a sinusoidal movement during this period of time. The Safavid’s use of Shiism, and Persian Language to establish political solidarity and order is considered as an important milestone in state-building process in Iran, regarding to making use of unphysical resources. In the states after the Safavid, this model continued to be dominant, with the occasions of severity or weakness, and served as a factor of succession and contiuity in this process. Once the oil incomes were introduced to the country’s budget, it caused major shif in physical resources of state-building process. Prior to oil incomes, taxing villagers by government, and domestic and foreign trades were main source of state budget in Iran. As for human forces of state-building, fading out the function of tribe celebrities in the structure of state since the Pahlavi dynasty is indicative of formation of a different structure known as unitary state opposed to segmentary state. Various patterns of succession and change in the structure of state have been also seen from the Satavid to the post-Revolution state.



Keyword(s):